گل آفتاب پرست

نام علمی: Heliotropium spp.

نام انگلیسی: Turnsole, Heliotrop, Cherry – pie

Boraginaceae

دیگرنامهای فارسی: آفتاب پرست، گیاه عقرب

گل آفتاب پرست حدود 250 گونه دارد که 20 گونه آن سمی بوده و حاوی آلکالوئیدهای پیرولیزیدین است. بیش از 15 گونه از این گیاه در ایران تا کنون شناسایی شده اند.

1- H.europaeum با نامهای فارسی: آفتاب پرست، گل آفتاب پرست، اکرار و گیاه عقرب و محل رویش غرب ایران، همدان .

2- H.eichwaldi با نامهای فارسی: آغوت، اختری و عروسک پشت پرده، محل رویش آذربایجان شرقی و غربی، لرستان، خراسان، بلوچستان، اطراف تهران، کرج و قزوین.

3- H.ramosissimum با نامهای فارسی: آفتاب پرست پر شاخه، محل رویش استان یزد.

آفتاب پرست گیاهی است علفی، یک ساله که به صورت بوته می روید و دارای ساقه های چوبی به بلندی 8 تا 50 سانتی متر و برگهای بیضوی پهن، نوک تیز و عاری از دندانه است که هنگام لمس کردن زبر و خشن به نظر می رسند. گل های آن مجتمع، خوشه ای، سفید مایل به زرد، بدون بو و خمیده، شبیه عقرب هستند. این گیاه در ایران بیشتر در موستانها، کناره چاهها و اراضی سنگلاخی دیده می شود.

گونه های سمی هلیوتروپ حاوی آلکالوئیدهای پیرولیزیدین می باشند. در آفتاب پرست آلکالوئیدهای هلیوترین (Heliotrine)، لازیوکارپین(Lasiocarpine)، اورپین(Europine)، سوپینین(Supinine) و هلیورین(Helourine) مشخص شده اند.

مرگ و میر ناشی از مسمومیت با آفتاب پرست در دامهی مختلف رخ می دهد. این مسمومیت در سراسر طول سال ممکن است دیده شود، با این حال بیشترین موارد آن در اواخر بهار و کمترین آن در اواخر تابستان و پائیز رخ می دهد. مسمومیت یبا این گیاه یکی از عوامل اصلی تلفات گوسفندان در استرالیا محسوب م شود و تلفات ناشی از آن ممکن است به 70 و گاهی تا 90 درصد گله برسد.

علاوه بر این، خوردن این گیاه توسط گوسفند این دام را برای ابتلا به اختلالات تولید مثلی و نیز مسمومیت مزمن با مس مستعد می نماید.

آفتاب پرست و سایر گونه های هلیوتروپ به صورت گیاه هرز در مزارع غلات و سایرکشتزارها می رویند و از این طریق دانه یا علوفه غلات مانند گندم، جو و نیز نخود را آلوده کرده و موجب مسمومیت در دامهای مختلف از جمله گاوها، طیور و خوک می شوند. همچنین آلودگی گندم یا جو به دانه های این گیاه موجب رخ داد مسمومیت در سطح وسیع در انسانها شده است. به عنوان مثال در سال 1978 در استان هرات افغانستان به علت آلودگی شدید آرد گندم به دانه های گونه ای از هلیوتروپ حدود 3500 نفر دچار مسمومیت شده و به بیماری مسدود کننده سیاهرگ ها ( Veno – occlusive disease) مبتلا شده اند. در 93-1992 به علت آلودگی نان به این گیاهان  در ناحیه فرخار جنوب تاجیکستان نیز بیش از 3900 نفر دچار مسمومیت شده اند. علاوه بر این، بکارگیری این گیاهان به صورت های مختلف در طب سنتی موجب مسمومیت و مرگ و میر شده است.