خارخسک
برگ‌ها و گل
وضعیت بقا
Secure
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو:	گیاهان
دسته:	گیاهان گلدار
رده:	دولپه‌ای‌ها
راسته:	قیچ‌سانان
تیره:	اسپندیان
سرده:	Tribulus
گونه:	T. terrestris
نام علمی
Tribulus terrestris کارلوس لینه]

خارخسک (tribulus terrestris) از جمله گیاهان دارویی است که نام عجیبی دارد. براساس ترجمه هندی آن، گیاهی است که وقتی در پای فیل فرو می‌رود، فیل فریاد می‌زند؛ یعنی خاری که اثر گزندگی زیادی دارد. در زبان فارسی به این گیاه، خارخاسک هم می‌گویند. در شیراز به آن "خارسوهک"، در اصفهان "هرواد" و در شهرهای دیگر به اسامی خارسه‌گوش، خارسه کوهک، شکر خنج و شکوهنج معروف می‌باشد. اعراب برای خارخسک از نام‌های خسک، صمغ الجوز و حمص الامیر استفاده می‌کنند. خوب است بدانید که میوه خارخسک به اسامی خسک دانه، تخم کافشه و تخم کاجیره معروف است.

خارخَسَک یک گیاه بوته‌ای است.

میوه ی خارخسک چهار بخشی و نرم است اما خارهای تیزی دارد.

خارخسک در آب و هوای گرم و حتی در کویرها دیده می‌شود.

خارخاسک گیاهى است علفى، یك ساله، داراى ساقه هاى خوابیده با انشعابات گسترده بر سطح خاك و پوشیده از تار كه برگ و ساقه هاى جوان آن را تارهاى ظریف ابریشمى مى پوشاند. برگ هاى آن متقابل غالباً نامساوى و مركب از برگچه هاى كوچك و ریزى است كه به تعداد ۶-۳ زوج در طرفین دمبرگ اصلى جاى دارند. گل ها زرد كوچك و منفرد هستند. میوه آن شیزوكارپ ناشكوفا كه در موقع رسیدن قسمت هاى پنجگانه آن از هم جدا و پراكنده مى شوند.هر یك از این قسمت هاى پنج گانه در سطح بیرونى خاردار است. قسمت هاى مورد استفاده این گیاه، میوه، دانه، برگ، ریشه و گاهى كلیه اعضاى گیاه است ولى بیش از همه میوه آن مورد استفاده قرار مى گیرد. رنگ میوه هاى آن سبز مایل به زرد، بدون بو و با طعم مشخص است.

گیاه شناسی:

خارخسک گیاهی علفی است. برگ‌های خارخسک متقابل، گل‌های آن زردرنگ و کوچک و میوه آن سبز مایل به زرد، بدون بو، مدور و شامل 5 قسمت جداشدنی و خاردار است. قسمت‌های مورد استفاده این گیاه میوه، دانه، برگ، ریشه و گاهی کلیه اعضای گیاه است ولی بیش از همه میوه آن مورد استفاده قرار می‌گیرد.

لپه‌ها ضخيم و طول آنها ۲ تا ۳ برابر عرض آنها است. اولين برگ‌هاى حقيقى مرکّب و پرى و شامل ۴ تا ۶ جفت برگچهٔ سرنيزه‌اى شکل سبز تيره و سطح زيرين آن خاکسترى رنگ است. پهنک برگ در طول رگبرگ ميانى تاخورده و در حاشيه‌ها زبر، خشن و ناهموار است. دمبرگ‌هاى اين برگ‌ها صورتى رنگ هستند.

- اندام‌هاى رويشى :

گياهى است يک‌ساله و خيزان که توسط بذر تکثير مى‌يابد.  ساقه‌هاى آن پرزدار، از قاعده منشعب و معمولاً خوابيده بر سطح زمين بوده  اما ممکن است در مواقعى که با ديگر گياهان رقابت داشته باشد  به‌صورت ايستا ديده شود. انشعابات آن باريک بوده و طول آنها ممکن است به يک متر نيز برسد.  برگ‌هاى اين گياه مرکب و شامل ۵ تا ۸ جفت برگچهٔ مستطيلى شکل و به رنگ سبز کبود است که توسط کرک‌هائى لطيف پوشيده شده‌اند.

- اندام‌هاى زايشى :

گل‌ها کوچک، زردرنگ و شامل ۵ گلبرگ که به‌صورت منفرد  در قاعدهٔ دمبرگ‌ها مشاهده مى‌شوند. تخمدان اين گل‌ها نيز شامل پنج برچهٔ استخوانى يا زائدهٔ تيغ‌مانند بوده و داراى ۲ تا ۴ بذر است.

ميوهٔ اين گياه فندقه، به رنگ زرد، به طول ۱ و عرض ۸/۰ سانتى‌متر و مجهّز به دو تا پنج خار مثلثى شکل، و نوک‌تيز است. سطح ميوه‌ها به‌طور پراکنده پوشيده از کرک‌هاى کوتاه و لطيف است. ميوه‌ها ناشکوفا بوده و مى‌توانند مدت چندين سال و بدون هيچ‌گونه تغييرى باقى بمانند.

موسم گلدهى اين گياه خرداد تا شهريور ماه است.

محل رویش:

اين علف هرز در ايران انتشار وسيعى داشته و بيشتر در نواحى خشک يافت مى‌شود.  محصولات زراعى مختلف، حاشيهٔ جاده‌ها، زمين‌هاى باير و باغ‌ها از مهمترين مناطقى محسوب مى‌شوند که اين علف هرز در آنجا به‌وفور يافت مى‌شود.

 ترکیبات شیمیایی:

ترکیبات شیمیایی گیاه خارخسک شامل یک نوع آلکالوئید، مقدار کمی اسانس روغن فرار، مقداری روغن ثابت رزین، تانن، استرول‌های گیاهی، مواد معدنی شامل کلسیم، فسفر، آهن، سدیم، پتاسیم، گوگرد، ازت و کلر، 25 نوع فلاونوئید (مانند کوئرستین)، ساپونین ها (مانند دایوزژنین و فوروستانول)، گلوکز و گالاکتوز و در دانه آن هرمین است.

خواص درمانی خارخسک:

گیاهی موثر در کاهش قند خون بیماران دیابتی: میوه گیاه خارخسک در کاهش قند خون مبتلایان به دیابت موثر است. به گزارش سلامت نیوز به نقل از شبکه خبر، دکتر"عطاالله بنکداران"، عضو هیئت علمی پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی، با بررسی تعدادی از موش‌های صحرایی دریافته است که مصرف عصاره میوه گیاه خارخسک باعث کاهش قند خون موش های دیابتی می‌شود. شایان ذکر است که در طب سنتی، از میوه این گیاه، برای درمان دیابت استفاده می‌شود.

میوه هاى این گیاه را در اواخر تابستان و اوایل پاییز جمع آورى مى نمایند. این گیاه پراكندگى وسیعى در نواحى مختلف كره زمین دارد. به طورى كه مى توان آن را در غالب نواحى دنیا مشاهده كرد. تركیبات شیمیایى گیاه خارخاسك شامل رزین، تاش، روغن ثابت، آلكالوئید، پلى فنل ها و مواد معدنى شامل كلسیم، فسفر، آهن، سدیم، پتاسیم، گوگرد، ازت و كلر است. پنج نوع ماده گلیكوزیدى نیز دارد كه همه آنها داراى گلوكز است و علاوه بر گلوكز قندهاى رامنوز، آرابینوز را هم شامل مى شود. خارخاسك به عنوان مدر، دفع كننده سنگ هاى مجارى ادرارى و تقویت كننده قواى جنسى به كار مى رود. در طب گذشته براى خارخاسك اثر مدر و دفع كننده سنگ هاى مجارى ادرارى و تقویت كننده قواى جنسى قائل بوده و از آن به عنوان درمان كننده عفونت و التهاب لثه استفاده مى شده است. از فرآورده هاى موجود در بازار مى توان قطره پروستاتان، قطره سنكل و قطره آفرودیت را نام برد

روغن‌ خارخسك‌: عصاره‌ گياه‌ را با روغن‌ كنجد پخته‌ و دم‌كننده‌ روغن‌ آن‌به‌دست‌ مي‌آيد كه‌ خوردن‌ و يا مالش‌ آن‌ در موضع‌ درد براي‌ تقويت‌ نيروي‌ جنسي‌،تسكين‌ دردهاي‌ مفاصلي‌، نوراني‌ كردن‌ رنگ‌ چهره‌ و دردهاي‌ كمر و كليه‌ و رفع‌بندآمدن‌ ادرار بسيار نافع‌ است‌.

خارخسک و ناتوانی جنسی:

 این ماده از زمان‌های قدیم در اروپا و آسیا قبل از اینکه پیشرفت‌های علمی، داروهای شیمیایی و درمان‌های پزشکی برای این عارضه پیدا شود و ماده اصلی آن که "پروتودیوسین" نامیده می‌شود کشف شود، برای درمان ناتوانی‌های جنسی و ناباروری استفاده می‌شده است. شش دانشگاه و بیمارستان آکادمیک، بیش از نه تحقیق روی این گیاه انجام داده‌اند که آثار آن را روی ناتوانی جنسی به اثبات می‌رساند. این تحقیقات نشان داده است خارخسک در مواقعی کاربرد دارد که هورمون‌های جنسی فرد نامتوازن بوده یا تستوسترون کاهش یافته باشد. در این حالت ماده فعال موجود در خارخسک می‌تواند با استفاده از آنزیم‌های طبیعی بدن فرد این کمبود را جبران کند. همچنین، تحقیقات دیگری نشان داده است که خارخسک می‌تواند