در كتب طب سنتي و به زبان فارسي به نام هاي "سي سنبر"، "سوسنبر"، "نمام"، "سه سنبل"، "حاشابري"، "آويشن وحشي" و به عربي "نمام الملك" نامبرده مي شود. به فرانسوي Thym rovge، Serpolet مي باشد. به زبان انگليسي Wild thyme، Serpyllum گفته مي‌شود. گياهي از خانواده نعناع Labiatae نام علمي آن Thymus serpllum مي باشد. از اين گياه هشت واريته در ايران در مناطق مختلف دامنه هاي البرز، دره لار و آذربايجان مي‌رويد.

تركيبات شيميايي

5% اسانس روغني فرار است كه شامل فنلهاي P- Cymene و Terpene توپن الكل و تيمول كارواكرول مي باشد و منگنز فراوان معادل 15% تا60% است.

اسانس سي سنبر به اسانس سرپوله معروف مي باشد. گياه سي سنبر دراروپا به عنوان بادشكن، ضد عفوني كننده شناخته مي شود، به علاوه از دم‌كرده آن براي بيماريهاي پوستي استفاده مي كنند و براي اختلالات كبدي و معده و دفع ترشحات چركي، ادرار و حيض بسيار مفيد است.

در اروپا بيش از هجده نوع نعناع وجود دارد كه از نظر طبي همه خواص مشابه دارند، ولي نعناع فلفلي يا سوسنبر براي معالجه بيماريها موثر تر و مفيدتر است.

بقراط حكيم، دم كرده نعناع فلفلي را براي تعديل احساسات خوب و بد و آرام كردن قلب تجويز مي كرد و عقيده داشت عشق، كينه، خشم، هوس و حسادت با دم كردن نعناع فلفلي معالجه مي شود، به شرطي كه مصرف آن را جداً شروع كرده و ادامه دهد. به همين جهت ارسطو فيلسوف شهير يوناني در يكي از كتابهاي خود مي نويسد كه در زمان جنگ نبايد نعناع كاشت و نبايد نعناع خورد، زيرا نعناع صفت جنگجويي را تضعيف مي كند.

سوسنبر داراي دو خاصيت است اگر آن را به مقدار كم مصرف كنند خواص بي‌حس كننده، مسكن و ضد تشنج دارد و اگر به مقدار زياد مصرف كنند بر عكس تقويت كننده اعصاب و مقوي قوه هاضمه است.

نسخه هاي سوسنبر

1- بي اشتهايي: ده گرم برگ خشك سو سنبر را دريك فنجان آب جوش دوازده دقيقه دم كنيد و بعد آن را صاف كرده با عسل شيرين كنيد، در طي روز چهار بار و هر بار يك فنجان از آن بنوشيد. بزودي اشتهاي شما باز مي‌شود.

2- آسم: 15 گرم برگ خشك در يك ليتر آب جوش دوازده دقيقه دم كنيد صاف كرده با عسل شيرين روزي سه الي چهار فنجان ميل شود و در ضمن براي درمان برونشيت و سرماخوردگي و مجاري تنفسي هم تجويز مي‌شود.

3- قولنج: دم كرده سبك سوسنبر انواع قولنجها را آرام مي كند از 10 گرم برگ خشك مانند روش بي اشتهايي استفاده مي‌شود.

4- درد معده و سكسكه: وقتي معده درد مي كند بهترين دو، دم كرده رقيق سوسنبر است و بايد دو برگ سوسنبر را در يك فنجان آب جوش دوازده دقيقه دم كنيد و با عسل شيرين هر روز سه تا چهار فنجان بنوشيد. اين روش براي درمان سكسكه نيز موثر است.

5- بوي دهان: كساني كه دهانشان بو مي دهد و تنفسي نامطبوع دارند اگر برگ تازه يا خشك سوسنبر را در دهان خود بجوند بوي بد دهان آنها از بين رفته و محيط دهانشان ضد عفوني خواهد شد، ولي اين اشخاص بايد بيش از هشت تا ده برگ سوسنبر بجوند.

6- بحرانهاي كبدي: كساني كه ناراحتي كبدي دارند بايد هشت روز، روزي هشت عدد برگ تازه سوسنبر را بجوند. جويدن برگ سوسنبر ضد عفوني كاملي است.

7- سردرد: دم كرده سبك سوسنبر سردردهاي شما را آرام مي كند سر دردهاي شما چه عصبي و چه مربوط به سوء هاضمه باشد آن را معالجه مي كند 10 گرم برگ خشك سوسنبر را در يك ليتر آب جوش دم كنيد تا دوازده دقيقه بماند سپس آن را صاف كرده و هر روز چهار فنجان از آن بنوشيد.

8- اختلات عصبي: اگر مضطرب هستيد، اگر از تشنجات رنج مي بريد و خلاصه اگر اعصاب شما ناراحت است، دم كرده سبك و رقيق نعناع فلفلي بنوشيد.
طرز تهيه و مقدار مصرف آن: دو برگ سوسنبر تازه را در يك فنجان آب جوش دوازده دقيقه دم كنيد و بعد صاف كرده و با عسل شيرين كنيد و هر روز چهار بار و هر بار يك فنجان از آن بنوشيد.
اگر بر عكس سست و ناتوان هستيد و هميشه خواب آلود مي نماييد و خلاصه سر حال نيستيد احنياج به يك تقويت كننده داريد.، دم كرده قوي سوسنبر را بنوشيد. 15 گرم برگ خشك در يك ليتر آب جوش با عسل شيرين كرده و روزي سه الي چهار فنجان ميل شود.

9- درد پا: اگر پاهاي متورم، دردناك و خسته‌اي داريد صد گرم برگ تازه يا خشك سوسنبر را در يك تشت آب گرم بريزيد و دوازده دقيقه بگذاريد دم بكشد، بعد پاهاي خود را در آن گذاشته و با دست ماساژ دهيد و بشوييد. حمام پاها با سوسنبر باعث استراحت و آرامش آن مي‌شود و اگر يك هفته هر روز اين كار را ادامه دهيد بعد از پايان هفت روز خواهيد ديد كه پاهاي چابك و چالاكي پيدا كرده ايد كه مثل پرندگان سبك و چالاك است.

10- انواع رماتيسم: صدگرم برگهاي سوسنبر تازه يا خشك را در دو ليتر آب بخيسانيد، وقتي خوب خيس خورد تا گرم است در پارچه نازكي بپيچيد و به صورت كمپرس روي جاهاي دردناك بدن بگذاريد. كمپرس گرم سوسنبر دردهاي مفاصل و رماتيسم را آرام مي‌كند.

11- عرق پا: كساني كه پايشان زياد عرق مي كند و بو مي دهد اگر پاي خود را بشويند و چندين شب پاهاي خود را در كيسه‌اي بكنند كه پر از برگ سوسنبر و نعناع است و بخوابند بعد از چندي خواهند ديد كه اين عارضه بر طرف مي‌شود.

از ديدگاه طب سنتي

از نظر طبيعت طبق نظر حكماي طب سنتي خيلي گرم و خشك(از درجه دو) است و از نظر خواص معتقدند كه فرح‌افزا است و باز كننده گرفتگي و انسداد مجاري مي‌باشد. مقوي معده و روده و قلب است و قوت ترياقي و ضد سمي دارد، ضد عفوني كننده و مدر است، ترشح ادرار و حيض را زياد مي‌كند به عبارت ديگر تا حدودي قاعده آور است. با سركه براي رفع سردرد نافع است. ضماد آن براي بيماريهاي بلغمي و درد سينه مفيد است. دم كرده آن براي سكسكه، دل پيچه و قطره قطره ادرار كردن و خرد كردن سنگ مثانه و درد رحم نافع است. براي ريه مضر است و بايد متناوباً خورده شود. براي رفع سردرد(ميگرن) و سرگيجه نافع است. براي رفع آشفتگي و حالت استفراغ و رفع ترشي معده مؤثر است.

قدري صمغ عربي براي رفع سياه سرفه، سرفه هاي تناوبي و گريپ و سرماخوردگي و ضعف بينايي مفيد است. در استعمال خارجي از دم كرده آن براي تسكين دردهاي عصبي و سياتيك و براي نرمي استخوان كودكان مي‌توان آنها را با دم كرده سوسنبر استحمام كرد.

معرفی و گیاهشناسی
نعناع فلفلی یکی از پرمصرف ترین گیاهان دارویی است که مقدار مصرف سالانه ی اسانس آن در جهان به حدود 7000 تن می رسد. گیاهی است علفی و چند ساله، دارای ساقه های خزنده (استولون) و ساقه های زیر زمینی (ریزوم)، ساقه اش چهارگوش به رنگ قرمز مایل به بنفش که برگ های بیضوی شکلی به صورت متقابل روی آن قرار می گیرند. گل های آن به رنگ بنفش هستند و میوه اش کپسولی به رنگ قرمز است که دارای بذوری بدون قوه ی رویشی می باشد. نعناع فلفلی یک گیاه دورگ (هیبرید) است که بطور خود به خودی در طبیعت بوجود آمده و والدین آن را M.spicata , M.aquatica ذکر کرده اند. طعم تند برگ های آن سبب معروفیت این گیاه به نام نعناع فلفلی شده است.

نیاز های اکولوژیکی و پراکنش
برخی از محققین منشا آن را آسیا و برخی دیگر، منشا آن را انگلستان می دانند. این گیاه بومی کشورمان نیست ولی بطور وسیع در اکثر استان ها کشت می شود. نعناع فلفلی را در اکثر مکان ها می توان کاشت ولی در شرایط روز بلند و رطوبت بالا و دمای 18 تا 20 درجه دارای بهترین عملکرد کمی و کیفی است. به دلیل داشتن ریشه های سطحی بایستی در فواصل کوتاه و به مقدار نسبتا زیاد آبیاری شود و خاک های لوم شنی با مقدار هوموس بالا و اسیدیته 5 تا 8 را می پسندد.

کاشت، داشت و برداشت
نعناع فلفلی گیاهی چندساله است و به همین دلیل آماده سازی اولیه خاک دارای اهمیت فوق العاده ای می باشد. در تابستان (برای کشت پائیزه) یا در پائیز(برای کشت بهاره) 20 تا 30 تن کود دامی کاملا پوسیده را به همراه 50 تا 90 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 60 تا 90 کیلوگرم در هکتار کود ازته به خاک اضافه می کنیم. عملیات شخم و تسطیح را اندکی قبل از کاشت انجام می دهیم. کشت پائیزه بر کشت بهاره ترجیح دارد چون در فصل پائیز خاک دارای رطوبت کافی است و گیاه در فصل بهار زودتر رشد اش را شروع می کند. روش های تکثیر نعناع فلفلی به ترتیب اهمیت عبارتند از:
تکثیر رویشی از طریق ریشه رست (استولون): استولون نوعی ساقه است  و دارای گره هایی است که از محل آنها ریشه تولید می شود. استولون های دارای حداقل 2 گره را که از گیاهان 2 تا 3 ساله جدا کرده ایم برای کشت استفاده می کنیم. فاصله ی کشت بین ردیف ها 50 سانتی متر است که فاصله ی دو بوته بر روی ردیف ها 20 تا30 سانتی متر می باشد.
 تکثیر رویشی از طریق پاجوش: در اواخر بهار (خرداد ماه) پاجوش های دارای 8 تا 10 سانتی متر ارتفاع را از بوته های 2 تا 3 ساله جدا می کنیم و در زمین موردنظر کشت می کنیم. برای هر زمین به 112 تا 134 هزار پاجوش نیاز داریم.
در مورد عملیات داشت توصیه می شود هر سال 90 تا 120 کیلوگرم در هکتار کود ازته به خاک اضافه شود که دو سوم آن را در فصل بهار قبل از رویش و یک سوم آن را پس از اولین برداشت سالانه به خاک اضافه می کنیم. افزودن سایر عناصر غذایی به آزمایشات خاک و وضع گیاه بستگی دارد. آبیاری منظم و تا حدودی هم مبارزه با علف های هرز توصیه می شود.
سرشاخه های گلدار و برگ ها مورد برداشت قرار می گیرند. روش و زمان برداشت به نوع مصرف اندام های جمع آوری شده بستگی دارد. برای استخراج اسانس برداشت را در زمان گل دهی و برای استفاده از پیکر رویشی برداشت را قبل از گل دهی انجام می دهیم. برداشت توسط دست یا ماشین به تعداد 2 تا 3 مرتبه در طول فصل رویش صورت می گیرد و گیاه را از فاصله ی 5 سانتی متری خاک قطع می کنیم. طبق توصیه ی محققین بهتر است تا قبل از خرداد ماه برداشت صورت نگیرد، چون تا این زمان اسانس نعناع دارای مقدار زیادی منتون است که سبب کاهش کیفیت اسانس می گردد. عملکرد سالانه ی محصول تازه 12 تا 20 تن در هکتار است که حاصل آن، 30 تا 60 کیلوگرم اسانس و 3 تن محصول خشک می باشد.

فرآوری
برگ ها و سرشاخه های گلدار دارای 1 تا 2 درصد اسانس، تانن، فلاونوئید، کولین و یک ماده تلخ هستند. اسانس نعناع فلفلی دارای بیش از 20 نوع ترکیب شیمیایی است که مهمترین آنها عبارتند از: منتول (40 تا 60 درصد)، منتوفوران، منتون، پیپریتون، پولگون، سینئول و ... .
منتون و پولگون بیشتر در برگ های جوان قرار دارند و اسانس گل ها منتول کمتری دارد. ساقه ها معمولا فاقد اسانس هستند و بررسی ها نشان داده است که نعناع های کشت شده در مناطق نسبتا سرد و مرطوب دارای اسانس بیشتری هستند. اسانس نعناع فلفلی توسط تقطیر با بخار آب استخراج می شود که به رنگ زرد روشن می باشد. اسانس نعناع فلفلی را در ظروف پی وی سی نمی توان نگهداری کرد چون این ظروف در مجاورت این اسانس به سرعت نرم می شوند و تغییر شکل می دهند.

خواص درمانی و کاربرد
نعناع فلفلی دارای خواصی مانند ضد اسپاسم، پیشگیری کننده از استفراغ، ضد نفخ و خنک کننده است. منتول موجود در اسانس اش یک ماده ی آنتی باکتریال قوی می باشد  و از اسانس نعناع فلفلی برای معطر کردن داروها و خمیر دندان ها و ... استفاده می شود. در اکثر شکلات های نعناعی و آدامس ها از اسانس این گونه ی نعناع استفاده می گردد.

احتیاطات مصرف: نعناع محرک غشاها مخاطی است و نباید بیش از یک هفته بدون وقفه به کودکان داده شود. هیچ شکلی از نعناع را نباید به نوزادان داد. در دوران شیردهی از مصرف خوراکی آن بایستی خودداری گردد زیرا سبب کاهش جریان شیر می شود.
تعدادی از داروهای حاصل شده از این گیاه که در داروخانه های کشور موجود می باشند عبارتند از: قرص آلتادین (ضد التهاب مخاط گلو و دهان)، دهانشویه ی پرسیکا، قطره سوپرفیت ـ پودر کارامین ـ قطره کارمینت ـ قرص جویدنی منتا و منتازین ( ضد نفخ و ضد اسپاسم دستگاه گوارش) و ...

نعناع فلفلی

 نام علمی: Piperita  Mentha                                                                                                                                                              

Peppermint   

  خانواده:  Lamiaceae

معرفی و گیاهشناسی:
گیاهی است علفی و چند ساله، دارای ساقه های خزنده (استولون) و ساقه های زیر زمینی (ریزوم)، ساقه اش چهارگوش به رنگ قرمز مایل به بنفش که برگ های بیضوی شکلی به صورت متقابل روی آن قرار می گیرند. گل های آن به رنگ بنفش هستند و میوه اش کپسولی به رنگ قرمز است که دارای بذوری بدون قوه ی رویشی می باشد.                                 

 نیاز های اکولوژیکی و پراکنش:
این گیاه بومی کشورمان نیست ولی بطور وسیع در اکثر استان ها کشت می شود. نعناع فلفلی را در اکثر مکان ها می توان کاشت ولی در شرایط روز بلند و رطوبت بالا و دمای 18 تا 20 درجه دارای بهترین عملکرد کمی و کیفی است.

کاشت، داشت و برداشت :
نعناع فلفلی گیاهی چندساله است و به همین دلیل آماده سازی اولیه خاک دارای اهمیت فوق العاده ای می باشد.

تکثیر رویشی از طریق ریشه رست (استولون): استولون نوعی ساقه است و دارای گره هایی است که از محل آنها ریشه تولید می شود.

تکثیر رویشی از طریق پاجوش: در اواخر بهار (خرداد ماه) پاجوش های دارای 8 تا 10 سانتی متر ارتفاع را از بوته های 2 تا 3 ساله جدا می کنیم و در زمین موردنظر کشت می کنیم.
سرشاخه های گلدار و برگ ها مورد برداشت قرار می گیرند. روش و زمان برداشت به نوع مصرف اندام های جمع آوری شده بستگی دارد.

فرآوری :
برگ ها و سرشاخه های گلدار دارای 1 تا 2 درصد اسانس، تانن، فلاونوئید، کولین و یک ماده تلخ هستند. اسانس نعناع فلفلی دارای بیش از 20 نوع ترکیب شیمیایی است که مهمترین آنها عبارتند از: منتول (40 تا 60 درصد)، منتوفوران، منتون، پیپریتون، پولگون، سینئول و ... .

خواص درمانی و کاربرد:
نعناع فلفلی دارای خواصی مانند ضد اسپاسم، پیشگیری کننده از استفراغ، ضد نفخ و خنک کننده است. منتول موجود در اسانس اش یک ماده ی آنتی باکتریال قوی می باشد  و از اسانس نعناع فلفلی برای معطر کردن داروها و خمیر دندان ها و ... استفاده می شود.

مقایسه میزان اسانس و منتول موجود در نعناع فلفلی کاشته شده در مناطق مختلف کشور نعناع فلفلی با نام علمی .Mentha piperita L از خانواده Lamiaceae از جمله گیاهان دارویی و معطری است که اسانس آن مصارف دارویی، غذایی، آرایشی و بهداشتی فراوانی دارد.

نعناع فلفلی با نام علمی .Mentha piperita L از خانواده Lamiaceae از جمله گیاهان دارویی و معطری است که اسانس آن مصارف دارویی، غذایی، آرایشی و بهداشتی فراوانی دارد. در حال حاضر این گیاه در مناطق مختلف کشور توسط افراد و شرکت های مختلفی کشت می شود. تحقیق حاضر به منظور شناسایی و انتخاب منطقه مناسب کاشت و تأثیر اقلیم بر روی میزان ماده مؤثره آن صورت گرفت. ضمن هماهنگی با یکی از شرکت هایی که در مناطق مختلف اقدام به کشت نعناع فلفلی کرده بود، در زمان مناسب اقدام به تهیه نمونه که از طریق خشک کردن سرشاخه های هوایی در سایه و دمای محیط تهیه شده بود نمودیم، سپس اقدام به استخراج اسانس از برگ های گیاه در مقیاس آزمایشگاهی و به وسیله دستگاه کلونجر گردید. اسانس های به دست آمده بر حسب ماده عمده و مؤثر آنها که منتول می باشد با روش های کروماتوگرافی گازی (G.C.) مورد شناسایی، اندازه گیری و مقایسه قرار گرفت و درصد اسانس و مقدار منتول در نمونه های فوق تعیین گردید. نتایج به دست آمده تغییرات مقدار اسانس و میزان ماده منتول را در نمونه های مختلف نشان داد که بیانگر تأثیر اقلیم بر روی کمیت و کیفیت تولید اسانس در گیاه می باشد.     گياهان دارويي - نعناع فلفلي Mentha piperitta از دو هزار سال قبل تا كنون از گونه هاي مختلف نعناع به عنوان ادويه ودارو استفاده ميشود.ازبرگها پيكر رويشي واسانس اين گياه در اكثر فارماكوپه هاي معتبر به عنوان دارو ياد شده است.از مواد مؤثره ي نعناع در صنايع داروسازي.داروهايي براي مداواي دل درد و نفخ شكم استفاده ميشود.از عطر وطعم نعناع براي خوش بو كردن داروهاي بد مزه استفاده مي شود.منتتول اسانس نعناع خاصيت ضد باكتريايي دارد و در تهيه محلولهايي براي شستشوي دهان و گلو استفاده مي شود.منتول همچنين خاصيت ضد خارش دارد.اسانس نعناع در دارو سازي،نوشابه سازي،در صنايع غذايي، وآرايشي بهداشتي مورد استفاده قرار مي گيرد.مقدار مصرف سالانه اسانس نعناع در جهان به 7000 تن ميرسد.در اين مورد آمريكا در سال 1992 حدود 3200تن اسانس از 43000 هكتار زمين زير كشت استحصال نمود.مهمترين كشور هاي توليد كننده اين گياه آمريكا.روسيه.بلغارستان.برزيل.ژاپن.فرانسه.آرژانتين و مجارستان است. نعناع گياهي علفي و چند ساله است كه اندامهاي هوايي آن در سرماي زمستان خشك ميشود و در سال بعد ساقه هاي جديدي از اندامهاي زير زميني رشد ميكنند. از اسانس هاي استخراجي از نعناع ميتوان به منتول كه بيشترين مقدار اسانس نعناع را به خود اختصاص داده است از مواد ديگر اسانس نعناع مي توان به منتون،پيپريتون،پولگون،پنين، سابينين،سينئول ومتيل استات اشاره كرد. نعناع در هر سال 2الي 3 بار برداشت ميشود. وزمان برداشت آن بستگي به چگونگي استفاده از اندامهاي جمع آوري شده (استفاده از گياه به عنوان سبزي يا براي استخراج اسانس)دارد.دراكثر كشورها نعناع را براي استخراج اسانس آن كشت ميشود.از اين رو زمان گلدهي بهترين زمان براي برداشت محصول (كه داراي حداكثرمقدار اسانس است)ميباشد.درصورتي كه نعناع در سطح وسيعي كشت شده باشد برداشت آن توسط ماشين انجام مي گيرد.در اين صورت گياه از فاصله 4 تا 5سانتي متري از سطح زمين بريده ميشود وبراي انجام عمليات اسانس گيري به كارخانه انتقال مي يابد.