در تهيه دارو از گياهان دارويي رعايت نكات زير الزامي است :

۱ - قبل از تهيه دارو ، گياهان را كاملاً شسته ، خشك كرده و خرد نمائيد . (به استثناء خاكشي و اسفرزه)

۲ - دارو را هر بار به تازگي تهيه و ميل نمائيد .

۳ - دارو را پس از تهيه صاف كرده و قبل از مصرف براي جذب بهتر مقدار كمي عسل بيفزائيد .

۴ - داروها را از محل مطمئن خريداري نمائيد .

روش‌هاي گوناگوني براي تهيه داروهاي گياه در كتب مختلف پيشنهاد شده كه در اينجا به مهمترين و مورد تأييدترين روشهاي استفاده تكيه مي كنيم:

دم‌كرده : يكي از بهترين و با ارزش‌ترين روش‌هاي تهيه داروهاي گياهي است كه در عين حال ساده ، سريع و آسان نيز مي باشد و بيشتر براي اندام‌هاي حساس گياهي مانند برگ‌ها و گل‌ها استفاده مي شود.

مقدار استاندارد : گياه خشك gr۳۰ يا گياه تازه gr۶۰ + cc۴۵۰ آب . براي مصرف ۳ بار در يك روز

روش تهيه : گياه + يك ليوان آب جوش: به مدت ۱۰ دقيقه مي گذارند (روي ظرف را درپوش بگذاريد) . سپس صاف كرده و ميل نمائيد . در اين روش مي‌توانيم مواد مؤثره را از داخل اندام‌ها برگ‌ها و گلبرگ‌ها (بافت‌هاي ظريف) خارج كرده و استفاده نمائيم .  جوشانده : در اين روش مي‌توانيم  مواد مؤثر اندام‌هاي سخت مثل ريشه‌ها ، ريزوم‌ها ، پوست ريشه و ساقه و بذرها را به نحو احسن استخراج نمائيم. توجه داشته باشيد اندام‌هايي با بافت‌هاي ظريف مثل گل‌ها را اگر با روش جوشانده تهيه كنيم، در اثر حرارت بالا و نامناسب قسمت اعظم ماده مؤثرشان از بين خواهد رفت .

جوشانده ملايم : مقدار گياه مورد نظر (مقدار استاندارد مانند دم‌كرده) را با ليوان آب جوش روي حرارت مستقيم گذاشته تا كمي قل بزند ، پس از ۱۰ دقيقه از روي حرارت برداشته ۱۰ دقيقه كنار گذاشته تا دم بكشد .

جوشانده معمولي : مقداري از گياه مورد نظر را با يك ليوان آب سرد روي حرارت گذاشته تا جوش بيايد ، سپس از روي حرارت برداشته و صاف كرده و ميل نمائيد . - جوشانده قوي : گياه مورد نظر را با يك ليوان آب سرد روي حرارت مستقيم گذاشته تا جوش بيايد پس از ۱۰ دقيقه از روي حرارت برداشته و ۱۰ دقيقه هم مي گذاريم تا دم بكشد سپس مخلوط را صاف كرده و ميل نمائيد .

خيساندن: دو روش با آب سرد و با الكل

 خيسانده آب سرد (عصاره): گياه مورد نظر (به ازاي هر gr۱۰ ، ۱ ليوان آب) را در آب سرد خيس كرده و به مدت ۱۲-۶ ساعت و درب ظرف را مي‌بنديم در طي اين مدت مي‌توانيم گه‌گاه ظرف را تكان دهيم . پس از اين مدت مخلوط را در يك پارچه توري مي‌فشاريم ، مايع حاصل عصاره بدست آمده از گياه مورد نظر است كه هر بار مي‌توانيم ۵ تا ۱۰ قطره را در يك فنجان آب سرد رقيق كرده و ميل نمائيد.

خيسانده‌هاي الكلي (تنتور): يكي از بهترين و مؤثرترين روش‌هاي تهيه داروي گياهي است.

تنتور: عبارت است از خيساندن گياه مورد نظر در الكل. مزاياي استفاده از اين روش:

۱ ) الكل به‌عنوان يك حلال مهم اكثر تركيبات فعال گياه را استخراج مي‌كند.

۲ ) الكل يك ماه نگهدارنده است. بدين ترتيب پس از تهيه تنتورها شما مي توانيد تا مدت ۲ سال اين تركيبات را نگه مي‌دارد .

توجه: در تهيه تنتورها فقط يك گياه را مي‌توانيد براي تهيه در نظر بگيريد . پس از تهيه تنتورها شما مي‌توانيد از هر تنتور چند قطره را در يك فنجان آب رقيق كرده و ميل نمائيد.

مقدار استاندارد: گياه خشك gr۲۰۰ ، يا گياه تازه gr۵۰۰-۴۰۰ + ۱ ليتر الكل (۲۵ درصد)

براي هر بار استفاده ۵ سي سي (ميلي ليتر) را در يك فنجان آب سرد رقيق كرده و با مقداري عسل ميل نمائيد.

طرز تهيه: گياه و الكل را در يك ظرف درب‌دار ۲ هفته در محل خنك نگهداري كنيد در طي اين مدت مي‌توانيد  گه‌گاه ظرف را تكان دهيد . پس از ۲ هفته محتويات را در توري نازك ريخته و خوب بفشاريد و محلول حاصل را در يك ظرف شيشه اي تيره رنگ تا ۲ سال مي توانيد نگهداري كنيد.

شربت : هدف ما اضافه كردن عسل براي حفظ مواد مؤثره و طعم دادن به دمكرده‌ها و جوشانده‌هاي صاف شده و نگهداري آن‌ها براي مدت حداكثر يك ماه است. لازم به ذكر است عسل باعث افزايش جذب مواد مؤثره گياهي در بدن مي‌شود.

مقدار استاندارد : cc۵۰۰ (ميلي ليتر) دم‌كرده يا جوشانده صاف شده + gr۳۰۰ عسل

اين مخلوط را روي حرارت ملايم گذاشته (محلول دمكرده قبلاً بايد گرم باشد) و عسل را آرام آرام به آن اضافه مي‌كنيم تا در محلول حل شود. سپس از روي حرارت كنار مي‌گذاريم تا سرد شده و در بطري شيشه‌اي تيره رنگ با درب چوب پنبه نگهداري مي‌كنيم .

توجه: دقت كنيد، درب بطري چوب پنبه اي باشد . بطريهاي با درب پيچي به‌دليل اينكه شربت ها تخمير شده و توليد گاز مي‌كنند احتمال انفجار را به‌همراه دارد .

روغن: با دو روش داغ و سرد تهيه مي‌شوند . اندام‌هاي با بافت سخت‌تر را بهتر است با روش داغ و اندام‌هاي نازك را با روش سرد مي‌توانيم تهيه كنيم . مقدار استاندارد: گياه خشكgr  ۳۰۰يا گياه تازه gr۷۰۰ + cc۵۰۰ (ميلي ليتر) روغن

الف : روش داغ: روغن و گياه مورد نظر در آرام پزهاي دوجداره (در كاسه شيشه‌اي كه روي قابلمه پرآب قرار داده شده) به مدت ۳ تا ۵ ساعت حرارت ملايم ببيند پس از‌ آن داخل توري ريخته (يا دستگاه آبليموگيري منظور فشرده شدن كامل) تا روغني كه جذب اندام هاي گياه شده به طور كامل خارج شود .

ب : روش سرد: روغن و گياه مورد نظر را در يك ظرف شيشه اي درب‌دار به مدت ۲ هفته در آفتاب يا فضاي گلخانه نگهداري مي كنيم (گهگاه ظرف را تكان دهيد) و پس از اين مدت مانند بالا عمل مي كنيم .

كرم : تنها تفاوت كرم با پماد در اين است كه كرم ها داراي آب هستند به همين منظور همراه با فرمول كرم سازي مقداري ماده امولسيون كننده نياز است تا مخلوط چربي و آب دو فاز نشده و همگن شوند.  مواد مورد نياز عبارتند از: ۱۵۰ گرم ماده امولسيون كننده + ۷۰ گرم گليسيرين + ۸۰ (سي سي) ميلي ليتر آب + ۷۰ - ۳۰ گرم گياه خشك. همه مواد در بخارپز دوجداري (روي حرارت غير مستقيم) به مدت ۵ تا ۳ ساعت حرارت داده سپس از روي حرارت برداشته و خوب هم زنيد سپس بگذاريد كرم سرد بشود و بعد اقدام به پركردن قوطي مورد نظر نماييد .در مرحله پركردن با كاردك ابتدا اطراف ظرف را پر كنيد و به‌تدريج به وسط بياييد (براي جلوگيري از جايگزيني هوا در قوطي كرم).

پماد: پمادها آب ندارند و به اندازه كرم ها سريع در پوست نفوذ نمي‌كنند. فرمول آن عبارت است از: ۵۰۰ گرم ژله يا پارافين ياموم + ۱۰۰ - ۵۰ گرم گياه خشك

موم را روي حرارت غير مستقيم نرم كرده بعد از آن گياه را اضافه كرده و ۴ - ۳ ساعت حرارت مي دهيم پس از آن از روي حرارت برداشته و مي‌فشاريم و تا گرم است درون ظرف را پر مي‌كنيم .

كمپرس: روش موضعي بسيار خوبي براي التيام و ترميم زخم ها ، صدمات يا كشش هاي عضلاني ، سردرد است . دم‌كردها، جوشانده‌ها، رقيق شده تنتورها را گرم كرده و پارچه‌اي از جنس پنبة كتان يا گازهاي استريل را در آن خوابانده سپس كمي فشار داده و روي محل مورد نظر بگذاريد.

مرهم: تفاوت كمپرس و مرهم اين است كه كمپرس حالت محلول را دارد اما مرهم خمير شده گياه است كه آنرا ضماد نيز مي‌نامند. پودر گياه مورد نظر را در كمي آب گرم خمير كرده روي محل مورد نظر قرار داده و روي آنرا با پارچه تميز بپوشانيد. شامپو: ۵۰ -۳۰ گرم از گياه مورد نظر را (اگر نسخه تركيبي است روي هم ۵۰-۳۰ گرم) دم‌كرده يا جوشانده صاف مي‌كنيم . سپس اگر مو خشك باشد فقط زرده و اگر چرب باشد فقط سفيده و اگر معمولي هر دو قسمت را در محلول مورد نظر آن‌قدر مي‌زنيم تا كف كند . سپس مو و پوست سر را با آن ماساژ مي‌دهيم .

حمام: روش جديد كه در عطر درماني بيشتر مطرح مي‌شود و بيشتر از گياهان اسانس‌دار استفاده كنيم . چون اسانس‌ها خيلي راحت از طريق پوست جذب شده و اثر دارويي خود را مي‌گذارند.

مقدار استاندارد: ۱۰۰ گرم گياه يا گياهان مورد نظر را با روش مناسب (جوشانده يا دم‌كرده) صاف كرده و در آب وان مخلوط مي‌كنيم و در آن ۱۰ تا ۱۵ دقيقه آرام مي‌گيريم. يا قسمتي را كه دچار درد يا كشش شده ماساژ مي‌دهيم .

 

 

۱ـ طب گياهي: خواص درماني دارچين، زنجبيل، نعناع، آويشن، سير. نوشته مارك بلومنتال. ترجمه پروين حنفي. انتشارات دانشگاه فردوسي مشهد. ۱۳۸۲، ۸۴ صفحه

۲ـ گياهان داروئي و درمان خانگي: نوشته پنه لوپه ادي. ترجمه محمد هاشم حنفي. نشر رزقي. ۲۶۰ صفحه. ۱۳۸۲

۳ـ عوارض جانبي داروهاي گياهي: نوشته پيترد اسمت و... . ترجمه محسن تفقدي. انتشارات دانشگاه علوم پزشكي مشهد. ۵۵۶ صفحه. ۱۳۸۳

۴ـ اطلاعات و كاربرد داروهاي گياهي رسمي ايران: نوشته اداره كل نظارت بر امور دارو و مواد مخدر. نشر دارو گستر رازي. ۲۰۸ صفحه. ۱۳۸۰

۵ـ گياه درماني در اطفال: نوشته هانيز اسكيلچر. انتشارات دانشگاه علوم پزشكي مشهد. ۲۹۲ صفحه. ۱۳۸۲

۶ـ درمان طبيعي اصول علمي گياه درماني: نوشته رابرت تامسون. ترجمه محمد حسن راشد محصل و مريم عرفانيان حسيني. انتشارات جهاد دانشگاهي مشهد. ۲۶۴ صفحه. ۱۳۷۸

۷ـ طب سنتي در ميان كردان: نوشته ص ـ صفي زاده. مؤسسه مطبوعاتي عطايي. ۱۰۰ صفحه. ۱۳۶۱

۸ـ اسانس هاي گياهي و اثرات درماني آن ها: نوشته تاج خانم مؤمني. مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. ۱۲۰ صفحه. ۱۳۷۷

۹- Encyclopedia of medicinal plant. Written by: Andrew chevaller, Dorling Kindersley. ۱۹۹۶ , ۳۳۶ p