
کرچک:
نام علمی:ricinus communis l
تیره فرفیون
خانواده افربیاسه.

مقدمه :
کرچک یکی از گیاهان دارویی است که سابقه ی استفاده از آن توسط انسان به 4000 سال قبل از میلاد حضرت مسیح (ع) بر میگردد. كلمه Ricinus بر گرفته از يك اصطلاح لاتين به معناي "كنه سگي" مي باشد. علت اين نامگذاري شباهتي بود كه لينائوس ميان دانه اين گياه و كنه هايي كه معمولاً در سگها ديده مي شود، مشاهده كرد. يهوديان گياه كرچك و دانه آن را به نام كيكايون مي شناسند. اين نام نشان دهنده آن است كه اين گياه احتمالاً گياهي است كه خداوند آن را روياند تا بر سر حضرت يونس (ع) كه در خارج شهر نينوا نشسته بود سايه افكنده شود.
مشخصات گیاهشناسی:
كرچك گیاهی است یک یا چندساله (در مناطق سردسیر بصورت یکساله است) که متعلق به خانواده فرفيون مي باشد. برگ ها در كرچك بسيار بزرگ بوده و معمولاً به رنگهاي سبز و ارغواني هستند و از 5 تا 11 لوب تشكيل شده اند. ساقه در كرچك، گرد، بدون كرك و معمولاً سبز مايل به زرد مي باشد و از يك لايه مومي مايل به خاكستري پوشيده شده است كه در مزرعه به ساقه ها رنگي مايل به آبي مي بخشد. ریشه ی این گیاه طویل و كاملاً توسعه يافته است. گل آذين به صورت يك خوشه هرمي شكل است که در انتهاي شاخه هاي اصلي و جانبي بوجود مي آيد. كرچك ها گياهاني يك پايه بوده و روي گل آذين خوشه، گلهاي نر در قسمت پايين و گلهاي ماده در قسمت بالاتر قرار مي گيرند كه نسبت بين گلهاي نر و ماده با توجه به رقم و آب و هوا متفاوت مي باشد. ميوه كرچك به صورت كپسول كروي و خاردار مي باشد كه در هنگاه رسيدن سخت و شكننده مي شود. هر كپسول محتوي سه دانه مي باشد. دانه ها به شكل بيضوي پهن و داراي پوسته براقي مي باشند كه درون آنها يك مغز سفيد بسيار روغني قرار دارد. رنگ بذرها در انواع مختلف متفاوت بوده و به رنگهاي سفيد، قهوه اي، نخودي، سياه و قرمز مشاهده مي شوند. اين رنگ ها به صورت خال هايي بر روي پوست بذر به چشم مي خورند كه بسيار زیبا هستند.
تركيبات شيميايي:
از دانه ي كرچك روغن بدست مي آيد. همچنين در دانه ي كرچك آلكالوئيدهاي سمي به نام ريسين و ريسينين وجود دارند كه خوشبختانه در زمان استحصال روغن از دانه ها اين آلكالوئيدها در پس مانده ي آن باقي مانده و در روغن وجود ندارند.

نیازهای اکولوژیکی و پراکنش جغرافیایی:
بررسی ها نشان می دهد که کرچک بومی آفریقای شمالی و به احتمال زیاد کشور اتیوپی می باشد. یخبندان عاملی است که دوره رشد و نمو آن را محدود می کند. کرچک یک گیاه روز بلند است اما با روزهای نسبتاً کوتاه که طی آن میزان کاهش عملکرد کمتر است نیز سازگار است. کرچک تقریباً در همه نوع خاک به جز خاک های سنگین رسی رشد کرده و محصول می دهد. خاکهای بسیار حاصلخیز، سبب رشد بیش از حد شده و زمان لازم برای رشد و دوره گلدهی را بسیار طولانی می کند.
این گیاه بطور خودرو در بخش های مرکزی و جنوبی کشورمان دیده می شود. کشورهای هند و برزیل دارای جمعیت های فراوانی از این گیاه هستند.
کاشت، داشت و برداشت:
تکثیر این گیاه بوسیله ی بذر صورت می گیرد. در پاییز خاک به عمق ۲۵ تا ۳۰ سانتیمتر شخم زده شده و کودهای دامی و شیمیایی مورد نیاز به خاک اضافه می شود. پس از دیسک زدن زمین، بذور کرچک از اواسط اسفند تا اواخر فروردین که خطر سرما از بین رفته است در زمین اصلی کاشته می شود. برای کاشت کرچک فاصله بین ردیفها ۹۰ الی ۱۲۰ سانتیمتر و فاصله بوته ها روی ردیف ۴۰ سانتیمتر در نظر گرفته می شود. در کرچک های یکساله و پاکوتاه فاصله ردیفها ۶۰ سانتیمتر در نظر گرفته می شود. عمق کاشت با توجه به خاک محل کاشت ۵/۲ تا ۵ سانتیمتر در نظر گرفته می شود. میزان بذر مصرفی برای هر هکتار ۱۵ الی ۳۰ کیلوگرم می باشد.

مقدار نیاز آبی در کرچک به رقم، مرحله رشدی، زمان آبیاری و شرایط اقلیمی بستگی دارد. کرچک پابلند در برابر خشکی مقاوم است و با بارندگی بسیار کم، بذر تولید می کند اما هیبریدهای پاکوتاه یا یکساله برای تولید حداکثر محصول نیاز به رطوبت کافی دارند.
سخت ترین مرحله زراعت کرچک، برداشت و پوست کردن آن است. اما امروزه توسعه ماشینهای مناسب و پرورش یا گزینش ارقام سازگار با کشتهای وسیع، بیشتر مشکلات را حل کرده است. برداشت بذرها در زمانی است که میوه ها کاملا خشک شده اند. برداشت دیرهنگام به دلیل ریزش بذور در اثر باز شدن میوه ها سبب ضرر اقتصادی خواهد شد. عمکرد بذر یک تا دو تن در هکتار می باشد.

مواد موثره و فرآوری:
مهمترین ماده تشکیل دهنده بذر، روغن است که در واریته های تجارتی معمولاً بین ۴۰ تا ۶۰ درصد می باشد. مهمترین اسید چرب روغن کرچک، اسید ریسینولیک است که یک اسید چرب هیدروکسی غیر اشباع می باشد. سایر اسیدهای چرب موجود در روغن کرچک شامل لینولنیک اسید، لینولئیک اسید، اولئیک اسید، استئاریک اسید، دی هیدروکسی استئاریک اسید، اسید پالمتیک و ایکوزانوئیک اسید می باشد.
پس از آنکه روغن از دانه های کرچک استخراج شد به باقیمانده آن پوماسه کرچک گفته می شود که حاوی ۳۶% پروتئین است که سالیانه حدود ۱۵۰۰۰۰ تن پروتئین از این طریق به دست می آید. از آن جایی که میزان روغن دانه های کرچک بالا است پس معمول ترین روش برای استخراج روغن آن پرس سرد می باشد.

خواص درمانی و کاربردها:
روغن کرچک حاصل از آن به عنوان با ارزش ترین مواد مسهل و ملین و ضد گرگرفتگی در پزشکی مورد استفاده قرار می گیرد که برای کودکان و سالخوردگان مفید می باشد. روغن کرچک در صنایع داروسازی، آرایشی، بهداشتی و سوخت های بیودیزل در بیشتر کشورهای توسعه یافته مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین گزارش شده است که روغن کرچک به عنوان عامل استفراغ و حالت تهوع در افرادی که دچار مسمومیت های شیمیایی شده اند استفاده می شود.

خواص دارویی:
گیاه كرچك Ricinus Communis از سالیان گذشته بخاطر خواص منحصر به فرد خود مورد استفاده بوده است. از مرحلهی اول فشردن دانههای بدون پوستهی این گیاه در سرما روغنی بدست میآید كه پس از تصفیه، بیرنگ كردن و عبور بخار آب، روغن كرچك دارویی Pharmaceutical Castor Oil نامیده میشود. باقیماندهی روغن دانه را به روشهای دیگر استخراج و به مصارف صنعتی میرسانند.
این روغن به طور عمده از گلیسریدهای اسید ریسینولئیك ( تری ریسینولئین) تشكیل شده است كه پس از هیدرولیز توسط لیپاز اثنی عشر، اسید ریسینولئیك آزاد میكند. برخی از اسیدهای چرب موجود دراین روغن شامل اسید اولئیك، اسید لینو لئیك و اسید پالمیتیك میباشند. ازدیگر مواد موجود در این روغن، میتوان از توكوفرولها ( ویتامین E) نام برد.
آثار فارماكولوژیكی و موارد مصرف :
روغن كرچك عمدتا به عنوان مسهل به ویژه در تخلیهی روده قبل از معاینهی كولون یا عكس برداری با اشعهی ایكس از دستگاه گوارش به كارمیرود ولی به عنوان ملین در درمان یبوست حاد نیز كاربرد دارد.
با مصرف خوراكی روغن كرچك در اثر مخلوط شدن آن با صفرا و آنزیمهای لوزالمعده و اثر لیپاز، اسید ریسینولئیك از تری گلیسرید مربوطه آزاد میگردد كه دارای خاصیت anti-absorptive و Secretogogic میباشد. مقدار كمی از آن از دستگاه گوارش جذب شده و مانند دیگر اسیدهای چرب، متابولیزه میگردد و بقیه در رودهی كوچك با سدیم و پتاسیم تشكیل نمكهای ریسینولئات داده و با ایجاد خاصیت صابون( كاهندهی كشش سطحی) در لولهی گوارش و در سطح مخاطی اثر خود را اعمال میكند. الكترولیتها از طریق فشار اسموتیك، آب را به داخل مجاری ژوژونمی و ایلئومی انتقال داده و باعث افزایش نرم شدن محتوای مجاری میشوند.
این اثر با اثر اسید ریسینولئیك بر روی عضلهی صاف رودهای توام گشته و ضمن تسریع جریان محتوای روده، فرصت جذب آب و الكترولیتها را كاهش میدهد. اسید ریسینولئیك مخاط كولونی را مشابه مخاط رودهی كوچك، تحت تاثیر قرار داده و با تجمع بیش از حد مایع در رودهی بزرگ باعث ایجاد مدفوع آبكی و دفع آسان آن میگردد.
میزان مصرف :
میزان مصرف روغن كرچك به عنوان مسهل در بزرگسالان ۱۵ الی ۶۰ میلیلیتر توصیه میشود چنانچه برای درمان:
یبوست حاد و یا به عنوان ملین استفاده شود مقدار مصرف آن ۱۰ گرم میباشد. زمان اثر روغن كرچك معمولا ۲ تا ۶ ساعت پس از مصرف ایت كه تا چند بار مدفوع فراوان دفع میگردد.
منابع:
علیرضالو، ابوالفضل. ۱۳۸۸. اثر اقلیم بر خصوصیات مورفولوژیکی، فیزیولوژیکی و فیتوشیمیایی گیاه دارویی کرچک.
پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد علوم باغبانی گرایش گیاهان دارویی، ادویه ای و نوشابه ای. دانشگاه تربیت مدرس تهران. استاد راهنما: مرحوم دکتر رضا امیدبیگی – استاد مشاور: دکتر قاسم کریم زاده.
برچسبها:
گیاه کرچک