بومادران:

Achillea millefolium f.compositae،

گیاهی است از تیره گل‌ستاره‌ای‌ها (کاسنیان) از سردهٔ بومادران‌ها (Achillea).

مقدمه:

آمار استفاده از داروهای گیاهی در سالهای اخیر رشد قابل توجهی پیدا کرده است. عوارض جانبی بسیار زیاد داروهای شیمیایی و گرانی آنها موجب گرایش مجدد مردم به طب گیاهی شد. استفاده از داروهای گیاهی به لحاظ مقبولیت، در دسترس بودن و آسانی مصرف در جهان و خصوصاً کشورهای در حال توسعه روبه فزونی است.

اما همگام با افزایش مصرف و عرضه آنها عوارض جانبی سوئی خصوصاً در موارد مصرف بی‌رویه و بدون نظارت پزشکان به سراغ مصرف‌کنندگان آمده است. این باور و نگرش غلط که داروی گیاهی کاملاً بی‌خطر و بی‌عارضه بوده و بدون نظارت پزشکان در هر شرایطی قابل استفاده است زیر سوال می‌رود.

همچنین به علت عدم شناخت کامل مردم از نحوه تولید، جمع‌آوری، حمل و توزیع گیاهان در سطح عطاری‌ها و احتمال بالای ایجاد عارضه برای افراد و احتمال سوء استفاده‌های برخی افراد سودجو و فرصت طلب و بروز خسارت‌های جانی و مالی این مجموعه تهیه گردیده است.

نام لاتین این گیاه برگرفته از نام آشیل، قهرمان افسانه‌ای یونان است. گفته می‌شود در دوران نبردهای تروآ (حدود ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد) از بومادران برای درمان زخم و جلوگیری از خونریزی و عفونت استفاده می‌شد. ضمناً این گیاه در دورة ساکسون‌ها برای دفع چشم بد به کار می‌رفت و نیز در مراسم سحر و جادو هم از آن استفاده می‌شد. نام مرسوم آن یعنی «خون دماغ» کاربرد سنتی بند آورنده خونریزی آن را بیان می‌کند.

قسمت‌ مورد استفاده:

 سرشاخه‌های گلدار و برگ این گیاه می‌باشد.

مشخصات گیاهشناسی:

 و از خانواده كمپوزيته يا آستراسه مي‌باشد. بومادران گياهي است علفي، چندساله، با ريزوم خزنده و منشعب و برگ‌هاي دندانه‌دار. ساقه ساده و گل‌دار، گل آذين كلاپَرك و از تعداد زيادي گل‌هاي كوچك تشكيل شده، كه توسط حلقه‌اي از براكته‌ها محصور گرديده‌اند. گلچه‌هاي لوله‌اي در مركز و غالباً به‌رنگ سفيد مايل به زرداند. گلچه‌هاي زبانه‌اي با سه دندانه در پيرامون، و سفيد رنگ مي‌باشند. جام‌گل متشكل از پنچ گل‌برگ و نحوه اتصال آن‌ها به هم، اشكال لوله‌اي و زبانه‌اي جام گل را بوجود مي‌آورد.

بومادران گیاهی است از تیره ی کاسنی چند ساله با ارتفاع 90-30 سانتی متر، دارای ساقه ای ساده، برگ ها پوشیده از کرک، با قطعات متعدد خطی نوکدار هستند. رنگ برگ ها سبز تیره، بدون دمبرگ و به طور کامل دراز هستند. گل آذین آن از نوع دیهیم بوده و گل های آن بیشتر سفید است. میوه آن فندقه و وزن هزار دانه آن 15/0 گرم است.

ترکیبات شیمیایی:

سرشاخه های بومادران دارای اسانس و نوعی هیتروزیدمولد اسید سیانیدریک به مقدار ۳ میلی گرم درصد می باشد.

آکی لئین،اینولین،مواد چرب،مواد مومی،فیتوسترول،تانن،اسید آکونی تیک،تویون،آزولن.

پراکنش:
در كوهستان‌ها گل‌هاي زبانه‌اي غالباً صورتي رنگ ديده مي‌شوند.موطن اصلي اين گياه در نيم‌كرة شمالي، مخصوصاً در نواحي كوهستاني اروپايي ذكرشده‌است. در ايران، در نواحي مختلف كوهستاني به‌خصوص اطراف دماوند، دشت جبال ‌البرز، شمال اوشان، اروميه و تبريز تا ارتفاع 2100 متري مي‌رويد. نوعِ خودروي آن دركنار مزارع شخم خورده، جاده‌ها، مراتع، چراگاه‌ها، شيب‌هاي كوهستاني، و در محل‌هاي خشك و آفتاب‌گير هم رويش دارد.

زمان گلدهی:

 زمان گل‌دهي نيز بين ماه‌هاي خرداد تا شهريور است.

تکثیر:

 در حال حاضر كشت اين گياه بوسيله دانه و نهال‌هاي ريشه‌دار انجام مي‌شود.

كاشت، داشت، برداشت:

کشت و تکثیر بومادران به وسیله بذر و به شکل رویشی (تقسیم بوته) انجام می گیرد.
بذرها به صورت ردیفی به فاصله 70-60 سانتی متر و فاصله بذرها از هم در روی ردیف 30-25 سانتی متر کشت است. زمان مناسب برای کاشت مستقیم اواخر تابستان – اوایل پاییز می باشد. میزان بذر مورد نیاز برای یک هکتار زمین 6-4 کیلوگرم در هکتار است.
ازدیاد رویشی بومادران از راه تقسیم بوته انجام می گیرد. گیاهان 5-4 ساله را در فصل پاییز خارج کرده و سپس هر گیاهی را به 4-2 بوته تقسیم و در زمین مورد نظر کشت می کنند.
رشد اولیه بومادران بسیار کند است. از این رو مبارزه مکانیکی و شیمیایی با علف های هرز لازم است.
دوره آبیاری این گیاه: 10-5 روز بسته به اقلیم مورد نظر دارد.

 رشد بومادران كند است و چهار تا پنچ سال نيز در زمين باقي مي‌ماند. زمين زراعتي كه براي اين منظور انتخاب مي‌گردد، بايد ماسه‌اي و داراي خاك نرم و نورگير باشد. در مناطق كم باران، آب‌ياري به موقع و منظم براي داشتن محصول خوب، لازم است. گياه بومادران در مرحله گل‌دهي بيشترين مقدار ماده دارويي را دارد. بنابراين زمان برداشت گل‌ها، ساقه‌ها و برگ‌ها، در هنگام گل‌دهي گياه است.

 برداشت بومادران در كشت مستقيم از سال سوم انجام مي‌شود و در شرايط آب و هوايي متفاوت بين يك تا چهار تن در هر هكتار، محصول قابل برداشت توليد مي‌كند.

در سال دوم برداشت قبل از تشکیل بذر و تغییر رنگ گلبرگ ها صورت گیرد. هنگام جمع آوری گل ها باید آن ها را به همراه دمگل به طول 4-3 سانتی متر برداشت کرد.
دوران گلدهی اواخر فروردین تا اواخر خرداد ماه است. اندام مورد استفاده: پیکررویشی ( گل ها، ساقه ها و برگ ها ی جوان ) است. عملکرد 4-2 تن درهکتار اندام هوایی خشک است.

فرآوری:

بومادران گیاهی است که از گل های آن اسانس روغنی فرار استخراج می گردد. عمده ترکیبات اسانس بومادران کامفور و سیمن می باشند که این مورد در اقلیم های مختلف متفاوت است. مقدار اسانس گیاه بومادران به روش تقطیر با آب و بخار ، 5-3 کیلوگرم در هکتار برآورد شده است.

خواص دارويي و مصارف گياهي:

سرشاخه‌هاي گل‌دار آن داراي اسانس نوعي هتروزيدِ مولد اسيد سيانيدريك، گلكوآلكالوئيد به‌نام آكي‌لئن، اينولين، مواد چرب مومي، فيتو‌سترول، تانن، اسيد آكوني‌تيك (اسيد آكي‌لِنيك) و ... است. در قرون اوليه از بومادران براي بند آوردن خون و علاج زخم‌هايي كه با خون‌روي همراه بوده، استفاده مي‌كردند. مردم برخي از كشورها، از پيكر رويشي پخته‌شده اين گياه براي درمان، كبودي ناشي از ضربه در اطراف چشم استفاده مي‌كردند. دم‌كردة سرشاخه‌هاي گل‌دار آن، در رفع گاستريت‌هاي حاد و مزمن، رفع نفخ و ترش‌كردن، اثر نافذ دارد. همچنين استفاده از دم‌كردة بومادران سبب كاهش فشارخون شده و براي نارسايي‌هاي كيسه صفرا استفاده مي‌شود. به علت اثر مدري كه دارد در ازدياد حجم ادرار و رفع سنگ كليه نيز موثر است. به‌علاوه بادشكن و تب‌بر نيز مي‌باشد.
اسانس آن خاصيت ضدباكتري و ضدتورم دارد. از اين اسانس در صنايع دارويي، بهداشتي و آرايشي در تهيه كرم‌ها و پمادهاي محافظ پوست، و داروهاي ضدتورم استفاده مي‌شود.بومادران به علت دارا بودن تانن و مواد تلخ عطري، به روي سلسله اعصاب و قلب نيز اثر مي‌گذارد. و در مواردي مانند خستگي عمومي، ضعف قلب، ورم ماهيچه‌هاي دل، بيماري‌هاي عصبي مانند ضعف اعصاب، هيستري، صرع و قلنج‌هاي تشنج‌آور نتايج مفيدي مي‌دهد. شيره تازه اين گياه در آنژين، احساس گرفتگي ناگهاني و خواب‌رفتگي سودمند است. همچنين بومادران بر اثر قابض بودن در رفع ترشحات زنانگي، بند آوردن خون و رفع اخلاط خوني، بواسيرهاي خوني و اسهال ساده اثر معالج دارد.

گل تازه بومادران که سرشار از مواد شیمیایی است، برای درمان حساسیت های همراه با آبریزش، مانند تب یونجه استفاده می شود. عصاره روغنی بومادران به رنگ آبی تیره، دارای اثر ضد التهاب است و به صورت پماد در درمان سرماخوردگی روی سینه مالیده می شود.

طریقه و مقدار مصرف:

۴-۲ گرم از سرشاخه‌های گلدار را با حدود یک لیوان آب به مدت ۱۰ دقیقه جوشانده و صاف کرده و پس از سرد شدن، یک تا سه بار در روز میل شود (با نبات یا عسل).

موارد مصرف تائید شده توسط FDA:

 کاهش اشتها، سوء هاضمه، ناراحتی‌های کبد و کیسه صفرا.

عوارض جانبی:

تاکنون هیچ عارضه خطرناکی ناشی از مصرف به جای گیاه شناخته نشده است.

-          حساسیت زایی ضعیف تا متوسط.

-          حساسیت پوست به نور.

-          یبوست (در مصرف طولانی مدت).

-          سردرد، تشنج، شروع حملات تشنجی و سردردهای میگرنی (به علت وجود ماده‌ای به نام توژون).

-          احتمال بروز درماتیت تماسی.

-          عوارض گوارشی.

-          کاهش شدید فشارخون.

-          در مصرف بیش از حد سبب ادرار آوری و آرام‌بخشی خواهد شد.

تداخلات دارویی:

-          با ضد انعقادها مثل هپارین و وارفاین.

-          با ضد پلاکت‌ها مثل آسپرین، دی پیریدامول، تیکلوپیدین.

-          داروهای ضد فشارخون.

-          داروهای مضعف CNS، باربیتورات‌ها.

-          ضد دردهای اپیوئیدی (مصرف همزمان باعث افزایش اثر خواب‌آلودگی می‌شود).

-          آهن.

موارد منع مصرف و احتیاط:

-          درماتیت.

-          زخم‌های باز یا عمیق.

-          بارداری و شیردهی.

-          حساسیت پوستی.

-          افزایش حساسیت به نور.

-          در بیماران صرعی با احتیاط مصرف شود.

-          در بیمارانی که داروهای پایین آورنده فشار خون مصرف می‌کنند.

-          در افرادی که ضد انعقاد مصرف می‌کنند.

داروهای گیاهی موجود:

 شیرینوش، پرسیکا (قطره)

هشدارهای مهم:

1-      از مصرف خودسرانه مکمل‌های گیاهی خودداری کنید.

2-      داروهای گیاهی کاملاً بی‌خطر و بدون عارضه نبوده و بدون نظر پزشک در هر شرایطی قابل استفاده نمی‌باشد.

3-      در صورت وجود هرگونه بیماری زمینه‌ای یا مصرف همزمان داروهای دیگر با مکمل‌های گیاهی با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

4-      در صورت بروز هرگونه واکنش حساسیتی، باید مصرف این دارو را قطع کنید.

5-      با مشاهده هرگونه عارضه جانبی به پزشک یا داروساز خود اطلاع دهید.

منابع:

1)گياهان دارويي.پروفسورهانس فلوك، ترجمه محمدرضا توكلي صابري و محمدرضا صدافت، انتشارات روزبهان، سال 1368

2)پرورش و تكثيرگياهان دارويي، دكتر هادي صمصام شريعت، انتشارات ماني، سال 1374

3)گياهان دارويي، علي زرگري، انتشارات دانشگاه تهران، جلد 3، سال 1368

4)رهيافت‌هاي توليد و فرآوري گياهان دارويي، رضا اميد بيدگلي، انتشارات طراحان، جلد 2، سال 1376