آنغوزه:‌Ferula assa- foetida

نام انگليسي:Stinking assa

چکیده :
تنوع شرايط جغرافيايي و آب و هوايي در سرزمين پهناور ايران، گوناگوني عظيمي در جوامع گياهي اين كشور پديد آورده است. اگرچه بنا به دلايلي از جمله چراي مفرط و زودرس دام‌ها و اعمال مديريت‌هاي نادرست از طريق مديران مرتع، از انبوهي جوامع و گستردگي عرصه‌هاي تحت پوشش گياهي كاسته شده. ولي با اين وجود راه نجات جوامع گياهي بازمانده از خطر انهدام و اميد به احيا رويشگاه‌هاي زوال يافته هنوز باقي است. ليكن دستيابي به اين اهداف مهم تنها با تلاش برنامه‌ريزان و متخصصين منابع طبيعي درجهت ارايه طرح‌ها و برنامه‌هاي مدرن مبني براصول علمي از يك سو و جلب مشاركت مردم در به اجرا درآوردن اين‌گونه طرح‌ها از سوي ديگر امكان‌پذير خواهد بود. بهره‌برداري از گونه‌هاي مختلف گياهان مرتعي از زماني كه انسان پي به خواص دارويي، صنعتي و شيميايي آن بوده است به شيوه سنتي رايج بوده و از جمله خدمات و سرويس‌هاي اكوسيستم‌هاي مرتعي به بشر مي‌باشد كه علاوه بر رفع بخشي از نيازها او باعث رونق و ايجاد اشتغال در كشور مي‌شود. البته بايد مدنظر داشت كه بهره‌برداري بايد به‌گونه‌اي باشد كه اين منابع خدادادي براي نسل‌هاي آينده نيز حفظ شوند.
هدف از اين مقاله، شناخت گياه آنغوزه و جنبه‌هاي اقتصادي آن است.

متن مقاله :
معرفي گياه آنغوزه آنغوزه (Ferulaassafeotida) گياهي است علفي، چند ساله، داراي ريشه كمي ضخيم و گوشتي با ساقه قوي و خشن و خيبري است. مرحله رشد گياه از اوايل بهار شروع و تا اواسط تيرماه ادامه دارد سپس دوره خواب بوته‌هاي نابالغ آغاز و تا بهار سال بعد به‌طول خواهد انجاميد. حيات گياه توسط اندام‌هاي زيرزميني در ريشه و جوانه انتهايي حفظ مي‌شود. زادآوري اين گياه فقط از طريق بذر صورت مي‌گيرد. اين گياه كوهستاني در اراضي باير و ماسه‌اي خشك و آهكي مناطق گرم با ميانگين بارندگي 150 ـ 90 ميلي‌متر در سال رويش دارد. شيب بيشتر مناطق آنغوزه خيز 30 الي 60 درصدي مي‌باشد. منشا اصلي آن نيز در استپ‌هاي ايران و افغانستان ذكر شده است. از ريشه اين گياه يا قسمت پايين ساقه و يقه گياه با تيغ زدن در اواخر بهار شيره متعفني در طول تابستان خارج مي‌شود كه در مجاورت هوا به تدريج سفت مي‌شود كه تحت نام آنغوزه مورد استفاده قرار مي‌گيرد. طعم آنغوزه گس و گزنده و در بعضي از گونه‌ها تلخ و بويي شبيه بوي سير متعفن و خيلي تند دارد كه به‌دليل تركيبات شيميايي آنغوزه مي‌باشد. آنغوزه به اشكال مختلف به‌صورت اشكي، توده‌اي، خمير به بازار تجارت عرضه مي‌شود كه نادرترين و مرغوب‌ترين شكل آن آنغوزه اشكي يا دانه‌اي است. موارد استفاده آنغوزه: آنغوزه داراي اثر ضد تشنج، ضد كرم است. در رفع بيماري‌هاي منشا عصبي اسپانسم حنجره و دستگاه هضم، آسم به‌كار مي‌رود. اگر با عسل مخلوط به چشم ماليده شود براي تقويت بينايي و قطع نزول آب (آب مرواريد) مفيد است. اگر در روغن زيتون جوشانده شود و چند قطره از آن در گوش ريخته شود براي تسكين درد گوش موثر است. آنغوزه مصارف ديگري نيز دارد كه در طب سنتي بر آن تاكيد شده است از جمله اينكه ضد صرع، قاعده‌آور و محرك معده و روده است.
پراكنش آنغوزه محل رويش اين گياه در استان‌هاي فارس، خراسان، سيستان و بلوچستان و كرمان مي‌باشد. گونه‌هاي اين جنس داراي پراكنش وسيعي در اكثر نقاط ايران است اما گونه‌هاي معدودي از آن توليد آنغوزه مي‌نمايند.
در اين مقاله به ارزش اقتصادي بهره‌برداري از گياه آنغوزه در شهرستان طبس در يك دوره بهره‌برداري پرداخته شده است. بهره‌برداري از آنغوزه و ارزش اقتصادي آن بهره‌برداري از آنغوزه در شهرستان طبس از قديم‌الايام توسط ساكنين نزديك به رويشگاه‌هاي آنغوزه انجام مي‌شده است. آنغوزه بهره‌برداري شده در اين منطقه توسط تاجر محلي خريداري شده و به خارج از كشور به‌خصوص كشور هندوستان صادر مي‌شود. بهره‌برداري از آنغوزه يكي از راه‌هاي اصلي تامين معاش ساكنين مناطق آنغوزه خيز مي‌باشد به‌طوري‌كه 50 درصد درآمد آنان را در سال تامين مي‌كند.
به‌طور كلي در يك دوره چهار ساله بهره‌برداري، كه به‌صورت تناوبي از عرصه مرتع صورت مي‌گيرد، 18687 كيلوگرم شيره و 77753 كيلوگرم كشته آنغوزه به دست مي‌آيد. باتوجه به اينكه يك كيلوگرم شير آنغوزه 190000 ريال و يك كيلو كشته آنغوزه 90000 ريال (در سال 1385) در بازار به فروش مي‌رسد. درآمد ناخالص معادل 12657843230 ريال به‌دست مي‌آيد. هزينه‌هاي بهره‌برداري در يك دوره چهار ساله شامل هزينه‌هاي كارگري، كپه‌كاري، حفاظت و حمل و نقل جمعا معادل 6748342755 ريال برآورد شده است. بنابراين درآمد كل (سود خالص) معادل 5909500475 ريال محاسبه مي‌شود كه از اين ميزان 75 درصد به‌عنوان سهم مجري طرح (بهره‌بردار) و 25 درصد از درآمد كل سهم دولت به‌عنوان بهره مالكانه درنظر گرفته مي‌شود. باتوجه به ارزش اقتصادي بالاي اين محصول و نقش آن در تامين بخش اعظمي از هزينه‌هاي زندگي بهره‌برداران مرتع، اين امر توجه بيش از پيش مسئولان منابع طبيعي به‌خصوص مديران بخش مرتع را مي‌طلبد.
آموزش و ترويج به بهره‌برداران، تشكيل شركت‌هاي تعاوني، تهيه طرح‌هاي بهره‌برداري و نظارت براساس اصول علمي، شناسايي بهره‌برداران واقعي و صدور كارت شناسايي براي آنان جهت جلوگيري از برداشت غيرمجاز، خريداري تضميني محصول به‌طور مستقيم از بهره‌برداران توسط دولت براي سود دهي بيشتر و حذف واسطه‌ها و اختصاص وام و حمايت مالي از بهره‌برداران ارتقا تكنولوژي به‌منظور تبديل محصول به فرآورده‌هاي قابل استفاده در داخل كشور از جمله راه‌كارهاي پيشنهادي براي اين منظور مهم مي‌باشد.

گياهشناسي

گياهي است علفي، بزرگ، و داراي ريشه است، گوشتدار وذخيره اي ساقه هاي قوي، خشن، فيبري در پنج سال اول منحصرا" داراي تعدادي برگ واقع بر روي سطح زمين مي باشد. تدريجا" از بين برگهاي آن که عموما" ظاهري غبار آلود دارند، ساقه اي راست، تقريبا" استوانه اي و گوشتدار خارج مي شود که ارتفاعي متجاوز از 1 تا 2 متر پيدا نموده ودر انتها به مجموعه هايي از گلهاي زرد رنگ و مجتمع به صورت گل آذين چتر مرکب ختم مي شود. برگهاي قاعده ساقه اين گياه عموما" بزرگ ، گوشتدار، به طول متوسط 50 تا 60 سانتي متر تقريبا" عاري از دمبرگ و منقسم به قطعاتي با تقسيمات فرعي و دندانه دار يا لوبه اي است. داراي 2 نوع گل، يکي نر- ماده و ديگري شامل يکي از اجزاي اصلي (پرچم يا مادگي) است و اين حالت نيز بر اثر از بين رفتن پرچم يا مادگي در بعضي از گلهاي نر- ماده، پيش مي آيد. باعث مي گردد که گلهاي اخير به دو صورت نر يا ماده در آيند. ميوه آن شيزوكارپ به رنگ قهوه اي تيره يا قهوه اي خرمايي، بيضوي نسبتا" مسطح و داراي 5 خط مشخص در هر مريکارپ با کناره تغيير شکل يافته به صورت بال است.

خواص دارويي و موارد مصرف

آنغوره داراي اثر ضد تشنج، قاعده آور و ضد کرم است. در رفع بيماريهاي منشاء عصبي، دستگاه تنفس، اسپاسم حنجره و دستگاه هضم، آسم و رفع يبوست افراد مسن بکار مي رود. از آنغوزه، در دامپزشکي استفاده زياد به عمل مي آيد. تركيبات گوگرد دار موجود در اسانس گياه، از توليد چربي در بيماران با چربي خون بالا ممانعت مي كند. همچنين اين گياه در درمان سياه سرفه، لارنژيت و هيستري نيز بكار برده مي شود. تركيبات شيميايي آن اسانس، رزين و گم مي باشد.

پراکنش

منشاء اصلي اين گياه استپ هاي ايران و افغانستان ذکر شده است و در استانهاي خراسان، بلوچستان و نواحي مختلف جنوب ايران يافته مي شود.

نيازهاي اکولوژيکي:

اين گياه در نواحي باير، زمين هاي ماسه اي خشک و آهکي گرم مي رويد. اين گياه در ارتفاعات 2400-190 و در شيبهاي 70-15% با ميزان بارندگي در حدود 350-250 mm مي رويد