بطور کل رشد رتون ارتباط زیادی با مقدار کربوهیدرات باقیمانده در ساقه و ریشه بعد از برداشت گیاه اصلی دارد. هرچه ذخیره کربوهیدرات بیشتر باشد، گیاه پتانسیل تولید رتون بالاتری خواهد داشت. از جمله عوامل مهم در پتانسیل تولید رتون، عامل ژنتیک می باشد. واریته های مختلف با داشتن ریخته ارثی متفاوت، توانائی رتون دهی متفاوتی دارند که شناخت توانائی ژنتیکی تولید رتون در ارقام، می تواند به اصلاح کنندگان برنج کمک نماید تا بتوانند در جهت بالابردن توانائی تولید رتون، از طریق اصلاح نژاد اقدام نمایند.
جوانه های تولیدشده از گره های بالاتر با نسبت C/N بالا، دارای رشد بطئی و نامطمئن و جوانه های تولیدی از گره های پائین با نسبت C/N پائین پس از رشد، کاملاً مشخصات گیاه جوان را پیدا نموده، که شادابی یک گیاه جوان را داراست. بنابراین باید پرورش گره های پائین را تقویت نمود، چون در چنین شرایطی بوته های جوان شباهت زیادی به نشاء جوان خواهند داشت.
در رقم طارم محلی، طول دوره رشد جوانه های رتون با هم فرق نمی کنند و شبیه یکدیگرند. جوانه ها بعد از 5 روز تحت شرایط محیطی عموماً سریعتر رشد می کنند و سپس بوسیله گره های دوم و سوم ادامه می یابند، 8 روز پس از تشکیل رتون (سبز شدن جوانه ها) جوانه ها شاخه می زنند.
تصور می شود سرعت پیر شدن برگهای گیاه اصلی، بزرگترین علت کاهش محصول رتون باشد. اگر گیاه اصلی دیرتر پیر شود، می توان باور کرد که پتانسیل تولید محصول رتون ممکن است افزایش قابل توجهی پیدا نماید. به تعویق افتادن پیری برگها، ممکن است همراه با افزایش ظرفیت کربوهیدرات در ساقه گیاه اصلی باشد. این دلیلی است که گیاه رتون بتواند بهتر رشد نماید. عملکرد رتون و تولید محصول مشخصاً وابسته به غلظت کربوهیدرات است. همچنین توسعه پنجه زنی رتون وابسته به غلظت تنظیم کننده های رشد آن دارد. موتیور و همکاران (2002) نشان دادند که تجمع ماده خشک، میزان اضافه بیوماس و تجمع نیتروژن در سراسر گیاه با رتونینگ رابطه معنی دار داشت، که با افزایش سن گیاه میزان تجمع ماده خشک و نیتروژن افزایش یافت.
عوامل اصلی مؤثر در رتون زائی برنج
1. شناسائی ارقام مستعد رتون زا در شرایط جغرافیائی هر منطقه
2. تهیه زمین در کشت اصلی
3. تاریخ کاشت محصول اصلی
4. تراکم بوته و فواصل کاشت محصول اصلی
5. انتخاب کرت محصول اصلی
6. درجه حرارت در اواخر دوره رسیدن محصول اصلی و شدت نور
7. مراقبتهای لازم محصول اصلی طی دوران رشد و اجرای عملیات بهزراعی
8. ذخیره کربوهیدرات موجود در کلش اصلی
9. زمان برداشت محصول اصلی
10. ارتفاع برداشت گیاه اصلی
ارقام مناسب رتون
اگر چه واریته های برنج از نظر ژنتیکی، برای رتون دهی تفاوت دارند ولی تقریبا اکثر ارقام قادر به ایجاد رتون می باشند. عامل اصلی در انتخاب ارقام جهت رتون دهی، شرایط محیطی و عوامل اقلیمی می باشد. اخگری (1374) در رشت گزارش کرد که رقم حسنی به دلیل زودرسی، بیشترین عملکرد را نشان داده است و ارقام میانرس سپیدرود، حسن سرایی و بینام هم عملکرد خوبی داشتند و رقم خزر بخاطر دیررسی عملکرد خوبی نداده است. رقم طارم محلی با ارتفاع بلند ساقه و مقدار کربوهیدرات بیشتر در ساقه مورد استفاده مناسبی در بوته های رتون شده است. از طرف دیگر ارتفاع بلند باقیمانده تعداد گره های بیشتری را در برگرفته و مسأله رویش رتون از گره های مختلف و عدم همزمان رسی نیز مشهود بوده است (9). در ارقام اصلاح شده، اکثر بوته ها بعد از برداشت از گره های بالایی ایجاد رتون می نمایند (3). . گزارشات موجود نشان می دهد که برای مناطق حاره ای، ارقام میان رس تا دیررس مناسب هستد، ولی برای مناطق معتدله نظیر شمال کشورمان، ارقام زودرس نظیر حسنی، طارم مازندران مناسب می باشند (2). در صورتی می توان از ارقام میان رس رتون گرفت که تاریخ کاشت (نشاءکاری) در اوایل اردیبهشت انجام شود.
تهیه زمین در کشت اصلی
عمق شخم در زمان تهیه زمین اصلی تا 25 سانتیمتر با شخم سطحی موجب افزایش عملکرد دانه رتون می گردد (باید دقت نمود که لایه Hardpan در شالیزار نشکند). عملیات تهیه زمین و آماده سازی آن از جمله تسطیح و جابجایی خاک و کنترل علفهای هرز تأثیر زیادی در افزایش تعداد پنجه های بارور بر عملکرد دانه رتون دارد (2).
تاریخ کاشت در زمین اصلی
در مناطق معتدله به علت کوتاه بودن دوره گرمائی مناسب، جهت برداشت رتون ضروری است تا حد امکان اقدام به کشت زود نمود. بطوریکه اگر انتظار عملکرد مطمئن و مطلوب را داریم، باید حتی الامکان در اوایل اردیبهشت نسبت به نشاءکاری آن در شمال کشور اقدام نمود. درصورتیکه هرچه تاریخ نشاءکاری با تأخیر انجام شود ضریب اطمینان، برای برداشت رتون کمتر خواهد بود. زیرا تأخیر کشت سبب می شود مرحله گلدهی و خوشه دهی رتون با سرمای پائیز برخورد نموده و درصد پوکی افزایش می یابد (9). بنابراین تاریخ کاشت از طرق زیر بر عملکرد رتون مؤثر است:
1. برخورد زمان گلدهی با درجه حرارت پائین و افزایش پوکی
2. وقوع بارندگی در زمان برداشت
3. اختلال در تاریخ کاشت محصول بعدی (بعد از برداشت رتون)
4. در مناطق معتدل به علت کوتاه بودن دوره گرمای مناسب لازم است محصول اصلی هر چه سریعتر کشت شود که در مورد ارقام محلی شمال کشور اوایل اردیبهشت بهترین تاریخ کاشت می باشد (2).
تراکم بوته و فواصل کاشت محصول اصلی
فاصله کاشت محصول اصلی، یکی از عوامل در موفقیت رتون دهی محصول بشمار می رود زیرا با مطالعهای که توسط کارشناسان IRRI در مورد اثر فاصله کاشت بر عملکرد محصول (رقم IR28) صورت گرفته است، نتیجه گرفتند که عملکرد محصول اصلی در فاصله 20×20 بهترین عملکرد را در مقایسه با فاصله 15×15 و 25×25 داده است، ولی اختلاف معنی دار آنچنانی وجود نداشت (9). در مقابل، فاصله کاشت کمتر و تراکم بیشتر باعث شده است که تعداد بوته های از دست رفته زیاد شده و میزان تولید رتون کاهش یابد. بنابراین تراکم بوته بر تأمین تعداد بوته و کپه کافی در واحد سطح در کشت اصلی و کاهش بوته های از دست رفته و جبران آن در کشت اصلی و حفظ سلامتی ریشه ها در زمان پنجه زنی محصول اصلی برای افزایش تعداد پنجه مثمر در شیوه معمول کشت و در شرایط زراعی برای ارقام محلی20×20 یا 25× 25 مناسب می باشد (2). البته باید توجه داشت که ارقام مختلف از نظر فاصله مناسب کاشت برای رتون، باهم متفاوت می باشند. همچنین در اراضی مختلف از نظر حاصلخیزی هم این فاصله کاشت متغیر است.
انتخاب کرت محصول اصلی
برای تولید مؤفق، محصول اصلی باید یکنواخت و با سیستم ریشه ای قوی باشد، کرتهای آلوده به علف هرز، آفات و بیماریها مناسب برای رتون دهی نیستند. قابلیت دسترسی کرت به آب آبیاری و حاصلخیزی آن بسیار مهم است. از طرفی انتخاب کرت هایی که به علت مشکل زهکشی امکان کشت دوم وجود ندارد، مناسب نمی باشند (2).
فاکتورهای محیطی مؤثر بر رتون دهی
اثر عوامل محیطی بر رشد رتون برنج متغیر است. بررسیهای بعمل آمده نشان می دهد که اثرات دما، حاصلخیزی خاک و مواد غذائی بر ااندامهای رویشی گیاه تا حدود زیادی مؤثر است. توانائی ژنتیکی رتون بسیار مهم است، زیرا سیستم قوی ریشه، محصول اصلی دانه و اندوخته های ذخیره ای در قاعده ساقه ممکن است شرایط مناسبی برای محصول دهی خوب رتون را فراهم نماید. درجه حرارت در مراحل آبستنی، برداشت و نیز پس از برداشت محصول اصلی بر قابلیت رتون دهی مؤثر است (2).
مطالعاتی که Ichii (1988)، در خصوص اثرات دما بر رتون انجام داده است نشان می دهد که هر چه دما بیشتر شود و به عبارت دیگر، افزایش دما با افزایش ارتفاع و پنجه زنی گیاه رابطه مستقیم دارد. همچنین هر چه دما پائین تر بیاید طول دوره رشد گیاه از 60-50 روز به 95-90 روز افزایش می یابد و با پائین آمدن درجه حرارت محیط ممکن است سنبلچه ها عقیم گردند. گیاهان در معرض حرارت 29-21 درجه سانتیگراد در مرحله آبستنی محصول اصلی جوانه های رتون بیشتری نسبت به قرار گرفتن در معرض 37 درجه تشکیل خواهند داد. درجه حرارت بالا بعد از برداشت برنج سبب می شود تعداد جوانه های تشکیل شده بیشتر، سرعت رشد زیادتر و وزن شاخ و برگ گیاه رتون افزایش یابد (2). گیاه رتونی که در معرض درجه حرارت پائین 20 درجه سانتیگراد، قرار گیرد، نسبت به آنهائی که در معرض حرارت بالای 45-27 درجه قرار میگیرند، بیش از 3-2 برابر پنجه های اصلی، رتون تولید می کنند. درجه حرارت پایین باعث طولانی شدن دوره رشد گیاه رتون میگردد.
نور و شدت آن نیز همانند درجه حرارت، تأثیر بسزائی بر پنجه، ارتفاع، وزن و محصول رتون دارد. تحت شدتهای نوری مختلف، ارتفاع رتون و درصد پنجه های رتون گیاه تغییر می کند. تحقیقات انجام شده نشان داده است که نور آفتاب و در شرایط صاف بودن هوا، 50 درصد ابری و 75 درصد ابر برای دو هفته قبل از برداشت محصول اصلی، بشدت بر پنجه و ارتفاع رتون اثر دارد. حداکثر ارتفاع رتون به شدت نور بستگی دارد و هرچه شدت نور بیشتر باشد، پنجه زنی گیاه بیشتر ولی ارتفاع گیاه کمتر خواهد بود. حداکثر ارتفاع گیاه قبل از رفتن به دوره زایشی، وقتی هوا صاف و آفتابی باشد و شدت تشعشع خورشید بالا باشد، 30 روز طول می کشد. این عمل در هوائی که 50 درصد آن ابر است، 25 روز و برای هوائی که 75 درصد آن ابراست، 20 روز طول می کشد. هر چه سایه افکنی بیشتر باشد، به همان نسبت، رشد رویشی زیاد شده ولی دوره گل دادن گیاه حدود 7 روز به تأخیر می افتد. اگر چه عوامل محیطی بر رتون دهی گیاه مؤثر می باشد ولی باید اذعان نمود که ظرفیت ژنتیکی گیاه است که توانائی پنجه زنی آن را مشخص می کند. شدت نور، تعداد پنجه های رتون تولید شده را افزایش می دهد و همچنین حذف کپه ها آنرا افزایش می دهد. شدت نور بر محصول دانه، تعداد دانه در خوشه، تعداد دانه پر در خوشه، درصد پوکی و وزن هزاردانه نیز مؤثر می باشد...
مدیریت مصرف کودهای شیمیائی
کود یکی از عناصری است که تأثیر زیادی بر عملکرد محصول می گذارد. بررسیها نشان می دهد که رشد رتون دقیقاً مرتبط با ترکیب و سرعت استفاده از کود است. اگرچه نیاز کودی هر گیاه را با معیار تجزیه گیاهی و خاک باید مورد سنجش قرار داد، ولی بطور عموم و براساس تجربه های اعمال شده، اکثر گیاهان نیاز به کود دارند.
برای رشد بهینه رتون معمولا کود اوره بصورت سرک مصرف می شود و بررسیها نشان می دهد که رتون بر اساس نوع واریته تا 70 کیلوگرم تحمل کودپذیری را دارد. مصرف کود اوره در 10 تا 20 روز قبل از برداشت و پس از برداشت به محصول اصلی، مورد آزمایش قرار گرفت. واکنش رتون به کاربرد مواد غذائی در این پریود نشان داده است که مصرف کود در 10 تا 20 روز قبل از برداشت در تعداد پنجه زنی رتون و نیز تعداد شاخه و برگ گیاه رتون تأثیر نداشته است، ولی 10 تا 20 روز پس از برداشت محصول اصلی، ضمن افزایش تعداد پنجه، باعث افزایش وزن شاخه و برگ گیاه رتون گردید.
اکثر بررسیها نشان می دهد که استفاده از کود ازته برای رتون در مقابل کشت اصلی خیلی کمتر بوده و معمولاً حدود 50 تا 75 درصد کود ازتهء موردنیاز کشت اصلی می باشد. در بیشتر گزارشات کشورهای مختلف و داخل کشورمان آمده که مصرف حدود 50 کیلوگرم کود اوره (20 تا 25 کیلوگرم ازت) باعث افزایش عملکرد رتون بصورت معنی داری در مقابل تیمار بدون مصرف کود ازته شده است.
اما مصرف حدود 100 کیلوگرم اوره، اختلاف معنی داری از نظر عملکرد رتون، با 50 کیلوگرم نداشته است. حتی بکارگیری ازت اضافی، ممکن است باعث دیررسی رتون و کاهش عملکرد آن شود. برای استحصال رتون مطلوب، باید 50 کیلوگرم اوره را حدود 2 تا 3 هفته بعد از برداشت محصول اصلی، زمانیکه سطح مزرعه تقریباً پوشیده از آب باشد، جهت افزایش کارائی ازت مصرفی، مصرف نمود. مطالعات و گزارشات در کشورهای مختلف بیانگر آنست که بکارگیری کودهای فسفات و پتاس، افزایش معنی داری از نظر عملکرد دانه رتون، نشان نداده است.
مدیریت آب
آب یکی از فاکتورهای مؤثر و اساسی در رشد و توسعه جوانه های رتون می باشد. در صورت تأمین آب مطمئنه، برنج پنجه دهی بسیار خوبی از خود نشان می دهد. ماله کشی پس از برداشت محصول اصلی در اراضی باتلاقی، به نظر می رسد زمینه پنجه زنی را زودتر فراهم نماید. ماله کشی باید به گونه ای باشد تا به قاعده ساقه و ریشه گیاه، آسیب وارد نیاید.
تحقیقات انجام شده در این خصوص در کشورهای مختلف نتایج متفاوتی را نشان داده اند. بطوریکه در بعضی از این گزارشات، آبیاری بلافاصله بعد از برداشت را باعث پوسیدگی ساقه های باقیمانده ذکر کرده اند، بخصوص در شرایطی که بوته ها در نزدیکی زمین درو می شوند، تعداد کپه های از بین رفته زیاد خواهد بود (12). برای تقویت رتون دهی، مزرعه را باید دو هفته قبل از برداشت نمناک نگه داشت. زهکشی مزرعه در زمان برداشت محصول اصلی و پس از آن موجب تقویت رتون دهی و افزایش تعداد خوشه های بارور می گردد (2).
کربلائی و همکاران (1379) نشان داد که اگر بلافاصله پس از برداشت، رطوبت کمتر از حد اشباع باشد، پس از مدتی قطع آبیاری ممکن است اثر سوء بر تعداد بوته رتون و پنجه زنی آنها داشته باشد و همچنین بارندگی بعد از برداشت نیز تعیین کننده است. لذا ایجاد شرایط مساعد برای رتون دهی بهتر به وضعبت آب و هوائی، بارندگی و میزان رطوبت خاک بستگی دارد. او پیشنهاد نمود که بهترین حالت آبیاری بعد از برداشت، کنترل رطوبت خاک به حالت اشباع است.
مدیریت آفات، بیماری ها و علفهای هرز
بطور کلی برای استحصال رتون مناسب باید توجه زیادی به مسأله آفات و بیماریها در کشت اصلی و رتون نمود، زیرا رویش مجدد در ساقه هائی ایجاد می شود که بیماریها خسارت چندانی به ساقه های کشت اصلی، وارد نکرده باشد.
مهمترین آفت برنج، کرم ساقه خوار برنج می باشد، که نسل سوم آن ممکن است در شرایط ایدهآل به محصول رتون آسیب وارد نماید. بررسیها نشان می دهد که زمینه فراهمی آلودگی رتون در نسل سوم کرم ساقه خوار وجود دارد ولی معمولاً در حد آستانه خسارت اقتصادی تلقی نمی شود. علاوه بر آفت ساقه خوار برنج، آفت شب پره تک نقطه ای برنج نیز از آفاتی است که در رتون خسارت زا می باشد.
رتون می تواند میزبانی برای ارائه رشد جمعیت آفات باشد که این فاکتور باید در توصیه رتونکاری لحاظ گردد. قطعاً برای اینکه رتون بیش از آستانه اقتصادی دچار خسارت نشود، کشاورزان اقدام به مصرف سموم حشره کش می نمایند که آلودگی محیط زیست را به دنبال خواهد داشت. برای این منظور باید واریته هائی انتخاب گردند که حتی المقدور مقاومت نسبی به آفات داشته باشند تا هزینه مصرف مواد شیمیائی جهت مبارزه با آن کمتر شده و محیط را آلوده نکند. البته با افت درجه حرارت در پائیز، جمعیت آفات کم می شود، با این حال باید احتیاط لازم را انجام داد.
محصول رتون در قیاس با محصول اصلی به دلیل پائین بودن درجه حرارت تمایل بیشتری به بیماری شایع لکه قهوه ای دارد. بررسیها نشان داده که عفونتهای ویروسی کوتولگی علفی، در رتون بیشتر از سطح پائین گیاه حادث می گردد. اثر کودهای فسفاته بر اندامهای گیاهی مثل توسعه ریشه، پرشدن دانه و غیره و نیز اثر پتاسیم بر ایجاد مقاومت بر آفات و بیماریها توسط کسانی که روی این محصول کار کردند، گزارش نشده است.
مهار بموقع علفهای هرز محصول اصلی برنج، تأثیر زیادی در کاهش میزان رشد علفهای هرز پس از برداشت برنج می گردد. بررسیها نشان می دهد که پنجه زنی مؤثر، تأثیر بسزائی در عملکرد رتون و محصول اصلی دارد. شخم، چنگک زدن و خوابانیدن کلش ها پس از برداشت برنج، باعث دفن کلش ها و علفهای هرز می شود. حساسیت این عمل به دلیل باتلاقی بودن اراضی بسیار بالاست، زیرا هرگونه تأثیر منفی بر ریشه اصلی، باعث جابجائی آن شده که نه تنها باعث تأخیر در جوانه زنی رتون می گردد، بلکه 90 درصد اینگونه بوته ها شرایط لازم برای دوباره پنجه زنی را پیدا نمی کنند. با خوابانیدن کلش و علفهای هرز ضمن اینکه علفهای هرز در اوایل رشد جوانه و مرحله حساس پرورش آن، نشو و نما نمی کند و باعث رشد خوب رتون می گردد. در نتیجه عملکرد محصول افزایش می یابد. برای جلوگیری از رقابت علفهای هرز و رتون، باید با دقت علفهای هرز مزرعه اصلی را کنترل نمود تا به گیاه رتون آسیب وارد نیاید.
